ROMANO CENTRO Nr. 33, 06/2001

< zurück | Deutsch

Řomaji politika ando Ungro

katar o Dr. Istvan Szikinger

Dêšupanźe źenen, kata jek řomaji grupa, kaj mekli o Ungro taj rodja azilo ando francuzo, dine len azilo le bare raj kata OFPRA (Fracuzijaći organizacija pala našade manuš taj pala manuš bi themengo). O ungriko governo kêrdja pala kodja jek protesto taj zumadja te sîkavel, kê kado slučajo, kaj line azilo le Řom ando Francuzo, kodja či značil khanči pala manjinjenđi politika ande Mađarska, čiti naj kodja jek deficito le Ungrosko. Slučajno ramolas ande'k englezicko źurnalo, kê la Řusijaći tajna policija sî hamime ande kodja, kê le Řom mekên o ungriko them. (Dikh: Jane's Security, 26. 02. 2001)

Haćardol, kê le Ungrosko governo protestuil, te hamil pe vareko ande leskê buća vaj te aśaven garade strêjini aktivitetur, te del e Mađarska so maj fugo ande Evropaći Unija. Te dja o Francuzo le Řomen o azilo anda čisosko razlogo, atunč sî o protesto malado. Le droma sî but sar šaj dokažîl o Ungro, kê ande lesko them naj progono čiti diskriminacija.

Interesantno sî kodja: La Mađarskakê raj oficijelno mothon haj xatam dine po gor, kê o azilo so dja o Francuzo le Řomen, kodo či dija le Fracuzosko governo, haj mothon, kê le Řom či line čačimasa francuzicko politikako azilo. Puterdes dićhol, kê naj čačes so mothol o ungriko governo pa kodja. Oficijelno la ungrikakê raj či kêrde protesto ka 'l Francuzijakê bare raj čiti dine pe angal diplomackone dromesa. O maj baro problemo sî, kê e reakcija le bare ranđi naj prja but čači, von numa kadja sîkaven pe. Vi paša kodja, kaj sî već historijakê purane problemur, či priznajin oficijalno le bare raj, kê sî diskriminacija haj policijaći zor pe 'l Řom. Le rangê izjave taj programur pa 'l Řom maj but koncentrišîn pe po školuimos taj pe socialno situacija le Řomenđi. Šaj phenel pe, kê le Ungroskê bare raj či marde źi akana peśći gođi, sar bi aśavenas e brutalno sîla taj zor la policijaći pe 'l Řom, numa sîkade ande la policijaći bari škola řomaji kultura. Le bare raj den palpale haj či priznajin, kê sî čačes ande lengo them progono le Řomengo kata 'l institucije. "Svako manuš źanel, kê ande Mađarska le Řom naj progonime. Haj vorta te mothol pe pa oficijelno progono, kodja apsolutno naj - čisar naj!" (mothol oTökéczki Lászlo). "Pala soste te najisaras le fracuzonengê?" (ramol o Magyar Nemzet, 31.03.2001).

Pala muřo gîndo ando Ungro źuvindo sî o institucijonalno rasizmo. Vorta kaj policija šaj arakhêl pe o čačo institucijonalno rasizmo taj e diskriminacija. Kodja šaj dićhol, xatam kê kêrel bući pala o zakono, numa sîkadol o čačimos, kana ankalavel peśći xoli pe 'l Řom. E kritika paj policija čačimasa vorta maladi la. No, paćas, kê le inicijative kata 'l bare raj taj kata 'l lokalni organizacije, pe sama le Řomenđi sî važni, numa vorta le maj fundamentalni punktur našti arakhas ande sja kodola buća: "E humanitarno taj manušîkaji paćiv".

Vi ašunde taj cenime organizacije malaven, kê o postupko la policijako pe 'l Řom naj ando humanitarno řîndo. Pa raporto kata Amerikako governo pa 'l manušîkane čačimata našti mothol pe, kê naj čačes. Aj le bêršeskê raportur kata Amerikako governo sadajek arakhên kodja bilaśi masaža la policijaći pe l' Řom taj e bari diskriminacija, vi paša kodja, kaj sî garancija pala manušîkane čačimata. O raporto kata o bêrš 2000 malavel: "O governo pe 'l maj but punktur respektuil le manušîkane čačimata peskê manušêngê, numa ande vuni regionur sî problemur. Sî vi slučajur kaj le raj i aźutin Řomengê ande nesave buća, numa pale kon sî lengê sumljivo, pe leste kêren ekscesivno bari depresija. E policija ćinuil vi Řomen thaj vi strêjini manušên aj le raj či garantuin ande svako slučajo te avel proceso. Le bêřšesko raporto kata "Amnesty International" redovno arakhêl diskriminacija taj brutaliteto.
Pa o bêrš 2000 o raporto pa Ungro kajda teljarel: "Roma sî žrtve kata rasistički zorakê sîle paj rig le xarkumarenđi. Paša kodja ramol o "Human Rights Watch" ande pesko raporto pa o bêrš 2000: "Le maj but punktur pala manušîkane čačimata, kaj sas ando plano le governosko, źi po gor le bêršesko či ankêrdile. Permanentno arakhêl pe diskriminacija pe 'l bućakê thana, pala bêšimaskê khêra, dskriminacije ande'l škole haj bilaśimos paj rig la policijaći.

Vi ungricka organizacije pala manušîkane čačimata ankalaven redovno raportur kaj ramol paj situacija le Řomenđi taj pa bimanušîkanimos la policijako.
E organizacija "Legal Defense Bureau for National and Ethnic Minorities" sî jek ašundi taj cenime profesionalno institucija. Lako bêršesko raporto, "o parno lilořo" anklel pe 'l duj śiba, engelzicko thaj ungriko. "O parno lilořo" sî jek važno informacijako izvoro, savo puterdes sîkavel le problemur maškar le manjine taj maškar e themeśći zor.
Themeskê thaj maškar-themutne organizacije pala'l manušîkane čačimata ramon thaj mothon pa but bajur save pecisajle. Jek maj nevo raportur kata "Roma Press Center" mothol: "Paraštune po 9. februari kêrde 28 policajcur ataka pe řomaji mahala ando foro Bagý (kaj sî ando rejono Pest). Von aśade e pomana, le Řom, le Řomnja haj vi le têrnimata - thaj jek efta bêršengo śavořo- xale daba kataj policija".

O Dr. Istvan Szikinger sî advokato ande Pešta. Kako teksto sî numa jek kotoric kata lesko divano, savo inkêrdja ka o simpozijumo kata Romano Centro thaj kata o Bruno Kreisky Forum. Kon interesuil pe, amen kam publiciris sa le raportur le simpozijumoskê.

Foto: Helge Lindau

ROMANO CENTRO Nr. 33, 06/2001