ROMANO CENTRO Nr. 30, 09/2000

< zurück | Deutsch

Kosova

O Mozes F. Heinschink sas ande Kosova ando anav le Romane Centrosko, haj gêlo kothe bute Řomende. Najisaras la Austrijaka delegacijakê kata OSZE kaj dja dumo pala kodo drom.

Po 23.07.2000 gelem pe 3 kurkê ande Kosova. Numa so arêslem ando foro Priština, po angluno paso lem sama: Kaskê sî o trajo drago vaj kon kamel maj dur te trajil či tromal te vorbil řomanes vaj te sîkadjol sar jeg Řom . Po antrego foro Priština či jeg Řom či trajil maj but. E maj bari řomaji mahala, e Moravska Ulica, kaj bêšenas maj anglal le but Řom, sî nandji, le Řomengê khêra sî dine jag taj perade sîsta la phuvjasa. Numa ande vuni Řomengê khêra bêšen akana têrnimata kata UČK, save len sama numa kodja, te na boldel pe či jeg Řom. Ando maškar la mahalako dem ande 'k cînořo dućano kaj šaj ćines tukê cigêri, čokolata vaj Coca-Cola. O gazda le dućanosko dikhêl pe mande pinźarel ma, kaj dikhla ma 15 bêrš maj anglal ande mahala, aj del duma manca xancî i řomanes. Čibano lo, numa barilo le Řomenca aj sićilo varesar vi dosta řomanes. Numa kana avel varekon maj pašê anda jek aśadol leśći řomaji duma aj vorbil manca numa englezicko. Puślem me lestar so kêrdilo le Řom enca? Sostar naj maj but či jek Řom ando foro? Ale vo: "Sas Řom kaj kêrenas bući khetane le Arkanosa. O Arkano lja le Řomen zorasa te kêren lesa bući. Vuni Řom line pe skurto vrjama fijesavi fajda, numa kodolasa ande e bibax pe sja le Řom". Haj kasave bilaśimata ašundjol ande maj but thana, xatam le Řom sî došale! Kana sas te źav-tar lestar maj jeg paluji vorba mothodja mangê: "Ande Kosova na motho khanikaskê, kaj si ćiri źuvlji anda řomaji familja, kam xasares de sja ćiri paćiv maškar amare źene taj kam dikhên tu po maj teluno nivelo!" O čačimos leska paluja vorbako dikhavas muře jakhênca svako djes kajgod źavas.

Na numa ando foro Priština sî bari bibax. Vi o foro Vucitrn sî khoslo kata Řom, foro bi Řomengo. Angla o marimos trajinas ando foro karing trin miji Řom taj vi trin miji źene Aškalije. Kata 'l 3 miji Řom či jekhês či maj arakhês, aj kata 'l Aškalije ašile numa 150 źene. Maj but de jek bêrš či troman von te ankljen avri anda peskê khêra, čiti troman te sîkadon avrjal pe 'l vulice. Kon sî xancî kale mosko, šaj te astarel les bari bibax, šaj te avel mardo vaj lokhês vi mundardo. Ande 127 Romengê khêra bêšen le albancur save line le Řomengê khêra zorasa aj le Řomen dine len drom. Vorta pe kodja sama teljardja e khangêri kata Quäker jeke projektosa: Kam vazdel kodola perade khêra le albanconengê, save bêšen akana ande 'l Řomengê khêra haj del le vi jek štartosko kapitali, numa te ankljen anda 'l Řomengê khêra, save okupirisarde. Le Řom, save našle anda peskê khêra daratar ande aver thema, von musaj te den peśći sêmnatura te bolden palpale te avela lengo khêr nango taj te ankliste le albancur anda lengê khêra.

Xancî maj feder sî e situacija le Řomendji ando Prizreno. Le Řomengê khêra ande 'l mahale naj dine jag. Numa phabarde sî 6 khêra le Romengê, kaj sas paša 'l trušula. E maj ašundi řomaji mahala ando Prizreno sî e Terzi mahala. Anda kača mahala anklisti but bari řomaji inteligencija: Doktorur, sudije, profesorur, źurnalistur, artistur, inźenerur i kadja maj dur. Le maj but źene lendar našle ande 'l aver phuvja. Numa xancî źene lendar aśile ande Kosova. Jek lendar o sî o Kujtim Paćaku, kaj kêrelas maj anglal le řomaja emisije ando radio Prizreno. Akana sî lo bi bućako. O radio či kamel akana te kêrel anda kodja, kê daral. Vo mothol: "O praxo još či arêslo pe phuv." Ando foro Djakovica trajinas karing 12oo Řom , akana bêšen 600 Řom, kukola aver źene našle ande 'l aver thema. E bar la Albanijaći sî pašê. Butivar aven le čor raćasa taj len le Řomendar zorasa sja so arakhên maj kuč buća taj love. E KAFOR kaj trobul te lel sama, dabi nakhêl kata 'l Řomengê khêra.

Ando foro Kamenica trajin le srbur taj le albancur jek paša avreste. Le Řomengê khêra sî pe rig kaj trajin le srbur. Le Řom či troman te registrujin pe pala alomos, kê vi le srbur či na registruin pe: "Te registruis amen pala alomos kam mothon amengê le srbur kaj sam pîřîtorja aj tehara či maj mekên amare śavořên ande 'l škole. Amen trajis taj bêšas maškar duj jaga." Le maj but Řom pe Kosova sî muselmaja taj źanen te vorbin maj but śiba. Sja le Řom la Kosovakê trajin ande bari dar pa pesko trajo. Kas sî bući ka 'l foroskê raj, ka 'l čibane, vo či tromal te kêrel bari kritika vaj te mothol puterdes so vo gîndil. Butivar desisajlo, kê jek Rom luvudil e situacija le Řomendji aj mothol sja maj laśes pa 'l Řom kana sî jek albanco paša leste, aj kana naj paša leste, athoska lel te vorbil o čačimos pa peśći bibaxtali situacija, pa njamur, kaj xaisale, pa řênime źene, save daran te źan ande špita, pa 'l Řom, kaj xasajle i kadja maj dur. But Řom ande Kosova žalin pe, kaj e antrego ljuma bisterdja le. Khonik či avel te dikhêl le vaj te puśel le. Kana aven le raj kata 'l maškar-themutne organizacije (OSZE, KFOR vaj UNMIK) von aven numa ka 'l šerutne le Řomengê taj źan-tar peskê aj e čačuji bibax le Řomendji čiti ašunen. Bari bibax sî vi kodja, kê anglaj kris le žrtve taj le svedokur taj vi le sudije daran te ankalaven o čačimos, kê von sî sa-jek daravne kata 'l mafijakê źene. E dar le Řomendji, kana trobun te aven svedokur anglaj kris sî kadići bari, kê butivar xatam či maj našti den pe godji so dikhle von peskê jakhenca numa kadja den duma, te bi skêpinas pesko trajo.

E organizacija "Ärzte ohne Grenzen" kam aśavel peśći bući ande Kosova. Kodolasa kamel te kêrel protesto protiv o progono le manjinego ande Kosova.

Photo: M. Heinschink

ROMANO CENTRO Nr. 30, 09/2000