ROMANO CENTRO Nr. 25, 06/1999

< zurück | Deutsch

Volja thaj nevolja
Das ame godji pe Sidonie Adlersburg

katar o Erich Hackl

Anglal 13 bêrš teljardem, te rodav le vurme kataj Sidonie Adlersburg, kaj meklja la laśi dej pala bianimos angla vudar la špitako. Me barilem ando foro Steyr, kotar sî numa oxto kilometur źi ka o Sierning, kaj barili kodja śevořî e Sidonie ande gaźikaji familija, numa maj anglal khanči či aźundemas pa late, so pecisajlas lasa. Le raj dikhênas la sar hamime rateśći anda kodja, kê sas voj řomaji śevořî kaj barili ande `l gaźengê vas. Angluji data ašundem pa late kata lako phral, o Manfred Breirather, lesko dad thaj leśći dej line ando bêrš 1933 la Sidonija kata e špita haj lenas sama latar sargod kê sas lendji śej. Ando bêrš 1943, kana sas e Sidonie deše bêrśendji, mundarde la le Hitleroskê fašistur ando lageri Birkenau.

Numa kodja historja č`arakhlja kodolasa pesko gor. O Hans thaj e Josefa Breirather kaj lenas deš bêrš sama pe Sidonie, či źanenas but bêrš so pecisajlo la Sidonijasa, vaj mudardi la vaj aśili źuvindi. But bêrš pala marimos line e informacija, kê e śevořî mundardi la ando lageri Birkenau. O Hans Breirather zumavelas atunč but bêrš ivja te thol la mundarda śevořjakê jek spomeno, jek memorjako bař, vaj le raj kata o foro Siernig te priznajin, kê kodja tragedija sas čačimasa aj maj feder te na sas. Le raj kata e opština Sierning či kamenas či te ašunen pa kodja vi te sas čačimos. Pe nevolja, te del pe godji pe jek śevořî, kaj muli vi kata ilesko šudrimos le komšijengo, kote sîkavelas pe vi aver xoli - o Hans Breirather nas akceptirime ande pesko gav, kê vo sas komunisto.

O Hans Breirather mulo ando bêrš 1980. Lesko raklo, o Manfred Breirather, lja le dadeśći želja pala memorja la Sidonijakê pe peste. Numa e opština Sierning kêrdja pe i maj dur kašući, aj zumadja nangê vorbenca te skêpil pe kata kaća bući. Lendji vorba sadajek sas: numa maj palal, maj palal ..... Tek ando bêrš 1989 kana ankljisti sas muři knjiga paj Sidonie thaj vi o filmo la Sidonijako, kata Karin Brandauer, thode jek tabla po domo kata `l socijaldemokratijongê têrnimata: "Pala memorija la Sidonijakê Adlersburgakê". Kodja pale či kêrde le gaźe, kê sas lengê čačuji želja, nego lengo gîndo pala kodja sas: Le lole têrnimata sî jek privatno organizacija, lengo khêr sî dur taj śudino kata o maškar le forosko, khonik či lela les sama, aj o šerutno le forosko či kam xasarel glasur kata `l rasistur, kata `l antikomunistur, taj kata `l manuša kaj kamen numa te bistren sja kodja bući. Numa diji sas e vorba, varekana i oficijalno te del pe godji la Sidonijakê. Le bêrš nakhle, e xram pe tabla lja te xasavol, butivar sas e tabla vušaradi kata `l gunujeskê bradja thaj či dićholas prja mišto aj le randji vorba pala oficialno priznanje la Sidonijakê aśili i maj dur vorba nandji, niti arakhlja pe jek malado than pala lako spomeniko. E želja pala o spomeniko sas sa kukole źenendji, save čitosarde muři knjiga pa kodja. Maškar lende sas i but sîkavne thaj studentur kata `l strêjini phuvja, save vorta xoljavonas pe randji bimaladi politika. La opštinakê raj pa kodja mothonas: Pala losarimos kam kêras sja. Nakhlo jek losarimos, nakhlo o dujto losarimos aj vorta khanči či kêrde.

Jeg djes dine odluka te akhardol la opštinako "Kindergarten" ando gav Letten "Sidonie Adlersburg". O umetniko Gerold Brandstötter anda foro Steyer već lja te kêrel anda bař jek spomeniko savo kam aśel ande avlija le khêreśći. O Hermann Weingartner, kaj teljardja sja kaća bući, sî šerutno la kulturako, vo či kamel te ašundjol prja but pa sja kodja. So maj xancî vorbil pe pa sja kodja, kadići sî maj feder leskê, kê but gaźe la opštinakê sî kontra kodja odluka, vi le gaźe kata leśći partija SPÖ sî kontra, aj još maj but le gaźe kata e konservativno partija ÖVP sî kontra sja kodja. Numa maj zurales kontra kodja sî o gaźo kata FPÖ, o Josef Großauer. Vo mothol, kê vo losardja pala "Kindergarten", numa či losardja pala o spomeniko, čiti te akhardol o "Kindergarten" pe la śevořako anav, te buśel "Sidonie Adlersburg". O anav Sidonie Aldlersburg, pala o Kindergarten naj laśo, kê rimol sja o laśimos le khêresko, mothojda o gaźo, o Josef Großauer kata FPÖ pe jek ćidimos la opštinako ando januari po bêrš kaj nakhlo. Aj vi maj anglal dja angle pe jek lil, kaj tradja les jek manuš le źurnaloskê "Steyrer Rundschau". Pe kodo lil dija anglal kadja: "Naj mišto, te aven le raklořên kaj phiren ande kodo "Kindergarten" kasave pharimata. Le adjesune têrnimata trobun te aven puterde ileskê, trobun te aven barjarde bi preusudako, te šaj rešin sja peskê problemur ande pesko trajo voljasa taj zorasa". Muřo amal, o Konstantin Kaiser bi motholas: Savo bilaśimos! Dićholas bi sar le śavořê, kaj phiren ando "Kindergarten" sî le već baro problemo te ankljen anda bilaśimos.

Po bêrš so avel, trobul te puterdjol oficialno o "Kindergarten" anavesa "Sidonie Adlersburg". Mišto šî. Numa či sosko razlogo naj, te xasaras akana e phuv tala amare phunře, kê prja but vrjama či kamlja či jek gaźo anda gav Siernig, te thol peśći zor pala oficijalno memorija la Sidonaći. (Numa jek o rašaj le gavesko dja bari zor pala kodja, ali či na aśilo maj but ando gav, mučisajlo pa kodo than ande aver foro). Te maladilesas makar duj źene, save bi denas zor pala kodja bući, nas te avel kasavi nevolja. Numa svako vorba, te thol pe la Sidonijakê jek spomeniko, avili avrjal, aj kata sja, so avrjal avel sî te arakhas amen, te šaj rešîs amare trajoskê problemur voljasa taj zorasa.

"Pe nevolja, te del pe godji pe jek śevořî,
kaj muli vi kata ilesko šudrimos le komœijengo, avili i e xoli pa `l manuš,
kaj sî le aver politikako gîndo".

Illustration: E.L. Kirchner

ROMANO CENTRO Nr. 25, 06/1999