|
<
zurück | Deutsch
E Rom ande Moskva
O Lev Čerenkov panaskodij
O Lev Čerenkov andaj Moskva nadjon mišto žanel i romani tradicija, taj phares šaj arakhas varekas, kon žanel maj but pa romane šiba sar vov. O Mozes kata o RC sas leste ando kher aj vorbindas lesa.
Romano Centro(RC): Devlesa rakhav tu, phrala Lajko. Del tu o Del bax taj sastimo, te trais but aj mišto tja familijasa! Šaj phenes mange, kana avile e Rom angluni var andi Moskva?
Lev Čerenkov (LČ): Phrala, Mozes, naisarav tja dragona patjivake, šaj phenav tuke, so tu mandar pušes. Andi Moskva? No si dokumente - akana phenav, 1802 berš, atunči e Rom aba trainas andi Moskva, kezdisarde te train sar foroske manuš.
RC: Motho mange, phralam, ketji fal Rom train andi Moskva?
LČ: Kathe train maj but falura Rom: "Rusicka Roma", von bušon vi "Xaladitka Roma", Kalderaša, taj Lovara aj vi Krimcicka Roma bešen kathe, numa cera-j, taj duj familije katar e Sinti.
RC: Si inke Rom kon bešen ande kolibi vaj ande cerhi?
LČ: Na, ande Moskva na! Univar paša gava šaj dikhes romane cerhi, ži akana. Numa kodo či bušol, ke le Rom naj le khera. Si le khera, numa akana pe vurdona, automobilura phiren maj but. Aven po automobilo, šon i cerha aj train.
RC: Phenta mange, phrala, tumare Moskvake Rom, likren von inke purano sokaši?
LČ: Sar te na, phralica, šaj arakhes vi purano, vi nevo sokaši. Aj dav tu jek pelda paj biava! Andi Moskva si kasavo modo, maj but keren e biava ande birtura, ande restaurantura. No po modo romano, kiden pe o nipo, sa njamura. Pale avilas e vrama, kaj len pe e terne akana dešušove, dešupanže beršenge. Şan ande khangeri, te si rašaj kasavo, kaj či lel sama, ke von si, pra terne. Atunči vov venčil le, von solaxavona ande khangeri, aj pale žan ando restauranto. E bare restaurantura si butivar ande hotelura. Aj len jek soba, - šaj jertis, numa pušlan, me musaj phenav tuke - e terne žan ande soba, po ek časo, po duj časur aj pala kodo aven e maj hireša, e maj paćivale žuvlja, aven aj len, sikhaven sa le themeske, sa le ženenge, ke e bori sas patjivali. Bari bući si ži akana maškar e Rom! Te nas paćivali, atunči sa o nipo šaj avel lažavardo intrego trajo. Na kodo ži akana si.
RC: Šaj mothos mange, muro phral, save Rom keren inke kris romani?
LČ: So šaj phenav tuke, maj but si Kalderaša, si vi ka'l Lovara, ka'l Lovara naj kadej but bulhardo sar kaj Kalderaša. Si variso kecavo vi ka e Rusicka Rom, aj bušol rusicka Romanes "romano sendo". Na dulmut sas kasavo romano sendo andi Moskva. Maj but paj lovenge buća si kodo.
RC: Aj sar si e kris kaj Kalderaša?
LČ: No kaj Kalderaša si fajma vorta kadej sar tumende ando Beči, naj razlika. Kaj Kalderaša ži akana si e vorba la krisaki bari zurali vorba, čačes. So phendas e kris, kodo kerel pe, ži akana.
RC: Kon si e maj hireša aj maj šunde Rom andi Moskva?
LČ: Katka maj but šunde Kalderaša si le Demeter. Akana o maj phuro Rom o paćivalo si o Georgi Demeter, vov si profesori, docento. But kerel bući, aj dulmut kerel bući ande nauka. Aj vi leske šeja: jek šej kerel bući ande etnologicko instituto, i aver si profesinalno djilajbajtorka. Šundi familija si. Andi Moskva si vi o Sličenko, vov si o direktori le Romane teatrosko andi Moskva; vov si maj hirešo na feri andi Moskva, maj šundo, maj hirešo ande Rusija. Maškar e Krimicka Rom sas - t'al jerto, mulas de duj berš - o Suleman Orlov, vov sas khelitori lašo aj i familija laši si, žî akana vi lesko šavo, o Mosija Orlov kerel bući ando romano teatro.
RC: Aj phenta mange, si vi tumende laše romane poetura sar amende?
LČ: Bezex si, jek berš aba kaj mulas o Leksa Manuš. Vov sas amaro maj hirešo, maj šundo poeto. O Roman Demeter, o phral e Georgesko, skirijas igen šukar djila taj poezija, aj kerdas jek kalderašicko rečniko, vorbengo lil. Vo mulas aba inja berš palpale. Vov zurales mišto kasave balade skirijas. Devla, čačes, paj Kalderaša skirijas, paj kalderašicko bući, sar trainas e Rom, sar von mutinas pe, pa jek than ando aver than, sar sas kodola festura, sa skirijas, šukar skirijas, čačes.
RC: Sar si o politikako statuso e Romengo ande Rusija? Si von priznaime sar narodoski manjina?
LČ:Specialno paj Rom či mothol pe khanči. Numa akana amende kerel pe ek nevo zakono paj "Nationale Minderheiten". Numa kothe mothol pa sa manjine. …i mothol pe separat paj Rom, vaj paj židovura vaj variso. Akana kerel pe romani autonimija, kulturalno autonomija andi Moskva.
RC: Aj save problemura si e Romenge andi Moskva?
LČ: Fajma e problemura e Romenge si vorta kasave sar ande aver thema. Našti phenav, ke le Rom meren bokhate vaj vareso. E Rom varisar rakhen o drom, te xaxaven, te pravaren penge šavoren, numa varisar bućasa si phares, čačes. Pale ande Moskva e situacija si specificko, anda kodo, ke maj but Rom keren bući ande "Showbusiness", ke si djilabajitora, khelitora. Aj von roden thana kaj šaj zaradin pe love, varekaj pe resturantura, pe'l kirčimi. Akana si phares aj le Rom train varesar.
RC: Sar si e kontaktura e gaženca, sar train lenca ketane?
LČ: Generalnones e gaženca e relacii, kontaktura sas laše. Ke le gaže, rusicka gaže, či dikhenas tele pe Romende. Numa akana barile le ekstremistura amende, gažikane ekstremistura, fašistura. Ande programo lengo si, kontra Rom vareso te keren, na feri kontra Rom, vi kontra židovura, kontra kodola, kaj avile anda Kaukaso, kontra kasave kale manuš, kale balenge manuš, kale monge manuš. Vi karing e Romende si lengo gindo bilašo.
RC: Jertisar, save si kadala ekstremistura?
LČ: Jek bušol Barkašov katar o "Rusicko nacionalno ketanimo". Aj kadi partija barol, žanes, ke si amende but gaže aj terne rakle bibućako, kaj našti arakhen vareso. Aj kodo Barkašov vorta cirdel kasave manušen, kaj si le desperacija varesavi, aj vov cirdel le karing peste. Aj phenel: "Oh Devla, tu san Ruso, aj tu našti arakhes bući aj kodo kalo variso kerel bući? Tu dikh, tu trais čores, aj le Rom train barvales!" Haj primitivno si. Numa vov arakhel e manušen kaj cirden pe karing leste. Aj našti phenav, e si cera, relativno si but. Aj či žanav, so avla maj dur atunči, te barola.
RC: Lajko phralica, naisarav tja dragona paćivake, t'aves sasto taj baxtalo!
LČ: Nais kaj šundan ma, nais kaj avilan!
E Rom mindig varisar
rakhen o drom ...
Photo: Renata Erich
ROMANO CENTRO Nr. 22, 09/1998
|
|
 |
ROMANO CENTRO
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
|
|
