|
<
zurück | Deutsch
LE "CIGANI" KASKÊ-LE?
katar o Dr. Erhard Busek
Źanav, kê o svato "Cigani" naj slobodo akana te phenel-pe, numa pa kadja ande vuni phuja još či źanen vaj či kamen te źanen. Fajdiv kaća vorba ande muřo hramomos anda kodja, kê kamav te mothav pa le Řom ande Maškaruji, Istočno (Ost-) thaj Južno (Süd-) Europa. But pharês arêsel- pe kothar e informacija - naj čači informacija či pa kodja, sode źene Řom trajin ande kako vaj kuko them. Eg data phenel-pe, kê ande Rumunija trajin duj milionur Řom, aver data kê numa dopaš miliono, maj-palal kodja cifra aśel duvar maj-bari. Vi ande Slovakija e cifra le Řomenģi šaj cîgnjol vaj barjol pe vuni šela mij źene. Kadja sî ande kodola phuvja la Europakê, save putêrdile amengê na demult, makar kê sa von sî but purane europeicka phuvja. Pala kodja, sar haravdilo o Sastruno Zîdo, sas amen but pharbarde diskusije pa'l cîgne etnicka grupe (manjine). E situacija le cîgne etnickone grupenca ande kako vaj kuko them putrel vaj phandavel o drom ando Europako Saveto (Europarat), thaj Europaki Unija čiti kamel te vorbil le phuvjanca, ande save le cîgne etnickone grupenge problemur źi akana naj puterde po laśimos.
 Sa kadja del vunivar laśe rezultatur, numa či akana sa le problemur naj puterde. Kana lasa sama, sar sî akana le manušênge čačimatanca, atunči haćrasa, kê ande lende maj-bari vorba źal pa le čačimata jekhê źeneskê, jekhê manušeskê, numa ande le cîgne grupengê problemur e maj-bari vorba aśel pa le kolektivni čačimata. Kodola grupe, kodola manušane kolektivur, sî le len peski śib, peskê tradicije, peski historija. Vi muřo gîndo sî kasavo, kê bi le kolektivnone čačimatango amen našti maj-dur te źas amaro drom ande akanutni ljumja.
Kaj svako cîgni etnicko grupa ande Maškaruji, Istočno thaj Južno Europa sî vareso čačimos, kaj del lengê o them. Kadja sî anda kodja, kê paše sî aver them haj vorta sî o them lenga nacijako. O Izraelo thai le bibolde ande Amerika e Bari aźutin te avel kothe maj-buhli thaj maj-čači informacija pa mundarimos el biboldegno ande dujto ljumjako marimos, thaj kaj le bibolden ande kaća phuv t'avel maj-bari paćiv. Pe aver rig sî vi le khangêrja, kaj len sama katar peskê "bakroře" thaj či bistren pa lengo trajo. Numa vi maškar le khangêrja trobul te avel paća, te na vazden-pe vuni maj-opre averendar, sar sî ande paluji vrjama ande Rusija.
 Le Řomen naj khonik. Lengi tradicionalno kultura sî kasavi, kê naj len čisosko them, kaj bi von avenas maj-bari nacija, naj či jek than ande sasti ljumja, pe savo bi von avenas ande maj-baro butimos. Savo sas o maj-baro problemo le nacionalnone themengo ande 19. veko? Źi pe vrjama la Francuzickona Revolucijaki gîndilas-pe, kê "Nacija" sî khanči aver, numa e "Natura" - sas važno, kastar tu bijandiljan thaj katar tu aves. E šukar paramiči paj Phuv le Dadengi, pa o Jekhimos le Narodosko kêrdili cîřa maj-palal thaj šaj phenas, kê phanglja sja e Europa khêtane.
Kodola, save varêsar či peren andrê ande kado sistemo, naj len źi akana čisosko than. Amaro čačimatango thaj politicko řîndo sî kêrdo pe teritorialno principo, thaj vuni źenengê sî but pharês te trajin ande leste. Anda kodja šaj haćaras, soste le Řom len êl vize barê pharimasa, soste angla Řomende sî phandade le barja, le granice.
Trobulas bi te avel ande Europa jek programo, te bi avelas le Řomengê laśo školako źanglimos. Kê von aven andaj Indija, kodja akana naj khanči važno. Amen musaj te teljaras katar o školako sîćuvimos, musaj te kêras amari bući khêtane le familijenca, paso pala pasoste te arêsas e socializacija la Europaki. Katar šaj aven love pe sa kakala buća? Pe muřo astali pašljol êk stuřo lila thaj ande kodolende aśel, kê man den ma muj pe fjal de fjal de ćidimata, malajimata thaj konferencije. Maj butivar sa kodola ćidimata trajin vuni djes pe '1 šukar thana, ande le panźe čerhajangê hotelur, kotar dićol e šukar marja, o paj o baro. Pe organizacija kukole ćidimatangi mekên-pe bare love. Puśav, soste kodola love či mekên-pe, kaj te o trajo le manušêngo la Europakêrêngo, save źi akana aśen avrjal amaro amalimos, avel maj-feder?
Pala europeicko identiteto sî but važni le buća andaj historija. E strategija karing le cîgne grupe, kaj varêkana praktikujilas-pe ande vuni phuvja la Europakê, či andja khaniskaskê khančesko laśimos. Amen akana rodas o jertimos katar e rig le biboldengi pala kodja, kê von varêkana xale but ćino, sas progonime thaj mudarde. Puśav, vaj trobul te avel kadja, kê amen kam musaj te mangas o jertimos vi le Řomendar pala kodja, so kêrdjam lengê?
O vicekanzleri Dr. Erhard Busek de but bêrš kêrel e analiza le politickone trajośći ande istočno thaj južno Europa.
Photo: Moses F. Heinschink
ROMANO CENTRO Nr. 19, 12/1997
|
|
 |
ROMANO CENTRO
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
|
|
