|
<
zurück | Deutsch
KARING ŽAL O DROM? O projekto paj Lovarengi šib
katar i Dr. Peziza Cech
O projekto paj Lovarengi šib kerel o RC khetane e universitetosa anda Grazo. Pa kado aba vi de maj anglal iskirindam ande amaro cajtungo Romano Centro. De atuncara nakhlas jek berš , kaj kerdam igen but buci aj pa kado kamas te das informacija:
E lovaricko šib vorbij pe kajgodi ande intrego luma, kodo bušol, ke e Lovarengi šib si internacionalno. Kodo uladol katar o "Roman", katar e šib e Burgenladickone Romendar. Kadi šib si fontošo aba vorbij pe numa unje thanende. Sajek, e Lovarengi šib ando Österreich irdemlij opre t'avel iskirime, ke kadi šib si jek mangin e Romengo. E romane dialektonca, perdal e granici si la khetane jek fundamento: kodo si e purane vorbi, so sarmozin andaj Indija, Perzija, Armenija taj cera vi andaj Grecija. Pala kodo si vi vorbi so line andaj Romanija, taj anda Ungro. Paša kodo kaj si jek falo ande sa e Lovarengi šib, rakhas ande Lovarengi šib, sar vorbin la e Lovara ando Österreich but vorbi kaj si line andaj njamcicko šib.
 Kodola Lovara, kon ci zanen e romanijaki šib vaj ungriko šib, ci hacaren kodole themenge vorbi sar strajina vorbi, e njamcicka vorbi apal pale zanen aba ke anda njamcicko šib sarmozin. Paj rig a šibako psixologija interesantno-j, kana but njamcicka vorbi ande šib, e Lovara hacaren kodo, ke naj mišto, taj naj uzes avri phende e vorbi. Paša kodo, ci aven opre pe kodo, ke ungrika taj romanicka vorbi, vi kodola si strajina unzule line vorbi. Bezex-i kodo, ke but purane vorbi bisterdon anda kodo, ke e Romenge sa-jek-i soske vorbi len, vaj purane vaj njamcicka vorbi. O samo e purane vorbengo aba vi kadej naj keci but. Pe sako falo šib aba naj e cace purane vorbi, so andaj Indija vaj andaj Perzija sarmozin. Vramasa e ungrika vorbi parudon taj pe lengo than šon pe njamcicka vorbi, kado si normalno. Kecavo bajo maladol pe sa e Romenge dialektura. Purane vorbi xasajven taj neve rakhadon paše. Vorta kodolesa sikadol, ke i šib si zuvindi, ke o barvalimo katar e vorbi bul hol avri, pale a gramatikake strukture ašon kadej. Kado bajo dichol vorta šukares, ke ando Österreich trajin duj fali Lovara. Jek efalo si, save avile anglal 150 berš ando Österreich, o aver falo, save avile anglal 50 berš. O kontakto e njamcickona šibasa si aver šandes kaj se'l duj grupi. Vorta dichol, ke e Lovara, save maj but berš katej, maj but njamcicka vorbi rakhadon ande lengi šib, taj e ungrika vorbi kerdon maj cera. E Lovara pale, save ungrika zanen inke, pe kodo than, kaj purane vorbi, kate butivar len ungrika vorbi.
"Codeswitching" (kodo si kana varekon kezdij te vorbij romanes taj maškaral ande vorba a njamcikona šibasa vorbij maj dur) rakhas unje zenende maj butivar, aba kodo šaj inke te vortoj pe. E Lovarengi šib ando Österreich inke zuvindi la.
De katar o "Holocaust", kaj but Lovara muline taj xasajle e nipura, ci xucilen kadej khetane sar varikana. Vi e sokašesa taj vi a vorbasa šindile jek-avrestar. Vramasa sa maj but zene line o sokaši e gazendar. Feri atunci maladon e maj but zene, kana varikon merel anda e Rom, kote kaj verastalin ande kircimi vaj po praxomo ka e murmunci. So sas o maj baro ka e Rom varikana, kaj sa khetane xucilenas, v'ando corimo taj v'ando lašimo, xasajlastar sa kodo.
E Lovara ando Beci so maj anglal avile kate, maj but njamcicka vorbin ando calado sar romanes, sa-jek kaj inke e maj phure zene zanen pengi šib taj sa ci vorbin la. Akak avilas kecavi vrama, ke e phure sa-jek so iskirin e šukar gila vaj tekstura romanes thaj vi ke vorbin e ternenca pe pengi šib, e ternimata palpale taj vi maškar pende vorbin gazikanes. Kadej maj dur te zala, pala duj vaj trin generacije xasajvela e romani šib. E maj laše kenvi, e maj laši gramatika pe romani šib iva Devleske-j, kana e Rom aba ci hasnin pengi šib maj dur te vorbin la taj te inkeren la. O Mozes Heinschink beršenca cidas taj las opre but romane gila taj tekstura e phure Romendar, kodo si vorta mišto e ternimatonge, te na xasaren pengi romani šib, aj nais Devleske unji terne manuša kezdin pale voja t'avel le paše pengi purani šib taj tradicija te inkren. But zene, save ašile zuvinde pala "Holocaust" numa but berš pa pengo cino ci vorbinde, akana aven opre te vorbin, so pecinde ande kodi cori vrama. Ando aver berš trubul te aven avri romane tekstura taj gila ande lovaricko šib. Ame bizinas ame pe kodo, hod kadale projektosa, so keras pa Lovarengi šib, e Lovaren pale voja te avel le te inkren pesko sokaši taj barimo te keren ande pengi šib. Aj kam e šib so lel te xasajvel, kadalesa birinasa palpale te xucilas.
Jek situacija sar ando Burgenland, kaj i šib majnem bisterdilas taj daba kerel pe pale te zuvindol, te na del o Del, vi ka e Lovara kodo te maladol.
Romale tai šavale, na bristen tumari romani šib!
Photo: R.M. Erich
ROMANO CENTRO Nr. 18, 09/1997
|
|
 |
ROMANO CENTRO
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
|
|
