|
<
zurück | Deutsch
SOSTAR ASILÀM ŘOM Ź'ADJES? KAM AŚAS ŘOM VI MAJ DUR?
katar o Ing. Dr. Heinz Husslik
Jek Řom puślà kako puśimos, gîndiv puślà vi le gaźendar sà kodo puśimos.
Kon sim? Kon sam? (O identideto):
Adjes sî o puśimos pala identiteto, o puśimos "kon sîm?" vaj "kon sam?" ando muj bute manušengo, vunivar źi pe vîřîcija. Apo gîndiv, dosta si vazno, te dikhas so sî o identiteto čačimasa! Êl Řom haćaren pe khêre peste, kana sî von maškar pesči familja. E struktura la familjaći ka '1 Řom naj kêrdi la po pricipo la demokracijako, o řîndo taj e struktura la familjaći ka '1 Řom aśel po mîršikano principo, po patriaxizmo. E zor taj o moćo aśel ka o Řom. Vi e řomaji śib sî jek faktoro, anda maj but faktorura pala o identiteto le Řomengo.
 E źuvindimašći zor:
Ande soste aśel e źuvindimašći zor le Řomenģi, kaj źanen te ankêren pesko řomanimos, ande svako them kaj bêšen? De maj but sar jek mija bêrš sîkavel amengê e historia le Řomenģi, lenģi bari zor źuvindimašći kontra e asimilacija la gaźikaja ljumasa. Le Řom aśen Řom, von śuden pestar so bi kêrelas le sargod le gaźe mala-djaj akceptuin numa kodja, so maladjol pala trajo řomano.
Le phure dine pešci tradicija taj o řomanimos maj dur êl têrnengê muj-mostar taj pe kaća sama kêrdili i lenģi zor źuvindimašći, kaj sî le.Kodolesa maladjos Řom, pîterde pala pesko řomano them. Le Řom, realizuisarde o majangluno principo le identitetosko "e slobodija" ande historija źi akana kodolesa, kaj lenas so maladjolas pe lenģi sama taj śudenas pestar, so nas pala lenģi sama.
E sama la slobodijaći:
E slobodija del amen e šansa, te arakhas taj te prinźanas neve ljume: E ljuma kaj dikhas angla amare jakhende taj e ljuma le duxošći taj le intelektošći. Le avanture taj eksperimentur le duxoskê taj le intelektoskê nas e ljuma le Řomenģi. E ljuma le Řomenģi sî e familja taj lengo řomano them kaj del svakonê Řomeskê zor le trajoskê. Ande gaźkaji ljuma, o mobiliteto le Řomesko sî baro. O drom le gaźengo sî śinado vi paj familja taj vi pa than kaj trajil. Pe kaća sama či maladjon le Řom êl gaźenca. Êl gaźe maren pe andaj religija, êl Řom pařuven la la. Le Řom sî artistur le trajoskê anda pešći slobodija. Adjes le Řom primon sà le buća nevà texnikako bi puśimako. Kodja kam sîkadjol drom xoxamno, sar o gras, ande soste xoxadile êl gaźe la, Trojakê.
E infiltracija la texnikaći:
E nevi texnika pařuvel sà o modo le trajosko. E televizija pařuvel o trajo la familjako. E nevi texnika andja mobiliteto vi le gaźenge pe antrego ljuma. Le têrne Řomenģê sî e nevi texnika le gaźenģi šelvar maj but interesantno, sar e tradicija le Řomenģi. O puśimos sî, kam aśel e řomaji tradicija taj o řomanimos i maj dur?
O nevo identiteto:
Kodolasa sî angla amende pale o puśimos pala o identiteto, o puśimos: "Kon sim?", vaj "Kon sam?". Maj anglal o identiteto nas jek tema puśimašći, o identiteto haćardilo korkořo pestar aj svako trajilas peskê identitetosa bi puśimasko. Ande amari vrjama o identiteto avilo jek problemo bute Řomengo, savo rodel diskusija taj definicica. Pe kodja sama ći maj arêsel o źanglimos le phurengo, sî te lel pe godji vi kata '1 gaźe. Pe sà le institucije le gaźengê sî te len sama êl Řom, te šaj skêpin o řomano modo peskê trajosko. E škole, e birokracija, sà le gaźikane zakonur, e bući ande gaźkaji ljuma, sa kadala djeli sî te nakhên le Řom. Vi aver kulture pêrdal e Evropa sas te nakhên sa kodola buća taj sas te dikhên kaj o "duxo andaj mašina" ušoro athavel le manušes.
O trajo le Řomengo sî adjes ande kriza, numa kodolasa anzarel pe lengê vi jek nevi šansa. Le Řom šaj sîkaven anda źanglimos peskê trajosko, kê o angluno pricipo le trajosko sî o trajo, aj na o barimos taj o egoizmo, kaj xasarel sà e ljuma krujal amende.
Ando trajo le Řomengo či mol e titula vaj o barimos taj sode buća gêtosardjan, numa mol o źuvindo źeno. Le Řom či dikhên e bukva taj e ram sar opruno trajosko principo numa dikhên o manušimos sar jek vaźno principo le trajosko. Vi e škola trobul t'avel jek kotor la familjako, aj na e familja jek kotor la školako.
Kon śudel e jakh pe historija taj o trajo le biboldengo aj dikhêl atunč pe '1 Řom, kodo či tromal te bristel, kê êl Řom či angêrde pesa sa kasavi bari barvali paćamašći tradicija kaj angêrde la le jevrejur pesa.
E šansa le Řomenģi sî ande kodja, te arakhên pesko nevo identiteto ando them kaj train, te dikhên pesko manģin taj pesko barvalimos kaj aśel ande lenģi familjaći taj socijalno struktura, te arakhên pešći řomaji śib aj te arakhên pesko řomanimos.
Sar kam trail o řomanimos maj dur? Kam aśen le Řom i maj dur Řom?
E řomaji tradicija taj le trajošći filozofija le Řomenģi andja le Řomen źi ande amari vrjama. So kam avel le Řomenca ande nevi ljuma, kaj sî de sà racionalno taj maj but naj ande late či soskê thana la slobodijakê?
Kodja kam ašel ande '1 vas le Řomengê amari simpatija sî lenca!
Le Řom šaj sîkaven anda źanglimos peskê trajosko, kê o angluno pricipo le trajosko sî o trajo aj na o barimos taj o egoizmo!
(O autoro kodole artikulosko, naisarel svakone manušeskê, kaj del anglal pe lesko artikulo.)
Photo:Renata M. Erich
ROMANO CENTRO Nr. 14, 09/1996
|
|
 |
ROMANO CENTRO
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
|
|
