|
<
zurück | Deutsch
ANDAR AMARI HISTORIJA (Dešudujto kotor)
E ROM TAJ E SINTURA PALA O BERŠ 1945
katar e Barbara Rieger
Katar e Austrijake Rom taj Sintura 2/3 mudarde le ande Hitleroski vrama. Anda e bare nipura, so sas e Romen maj anglal, avenas feri jek vaj duj žene pale palpale khere katar e mudarimaske lagera. Kon avilas khere pala marimo, gelas peske khere pe pesko angluno than, kote kaj so bešlasas maj anglal, hod te dikhel kon inke trajij anda lesko nipo. Pe kodi vrama, kana ingerenas le Romen ande lagera, sa lenge khera, pustidinde. Kodolenge, kon avile khere katar o KZ, daba či žutindas le khonik khančesa. De pale e gaže ando Burgenland dine e Romen phuv. Kote kerdine penge barakura vaj kolibi taj maj patal cikne khera. Kodola bešimange thana kerde po agor e gavesko, aj kote feri e Rom bešenas aj kade lengo trajo e getovosko gelas maj dur.
Ando Oberwart parude e gaže e Romenge bešimange thana maj butivar. Po agor dine le khera pe podji e vešeski. Ande uni thana e gaže či dine e Romen te keren penge khera č'ando foro, č'ando gav, kade v'ando foro Jois: "Ame či muklam e Romen te keren paš'amende penge khera kana avile palpale, ke te muklamas le, atunčí trubundon ame vi te žutinas le taj te dikhas lendar!" Avere thanende pale, sar ando Oberpullendorf, e gaže line e Romen opre bi darako. Ando Burgenland vi kadej aba pharoj bući te lel varikon, de e Romenge, sar "Zigeuner" inke maj phares si, bući te len. Ando Burgenland but Rom ašile bi bu'cako, anda kodo aven but Roma ando Beči, kaj si maj baro foro, te roden penge bući.
 But vrama musaj sas te naćhol, ži kaj pinžarde ande e gaže e Romen taj e Sinton, ke sas vi von šinade mudarimaske katar le fašistura, vorta kade sar vi e židovura. E gaže či kamle te pinžaren ande o bilašimos, so von kerdesas e Romenge. Pa "holocaust" e židovongo iskirinas ande kenvi e historijake, pa "holocaust" e Romengo niči. Hat vi pala haburovo aba e gaže dikhenas tele e Romen taj Sinton sar vi maj anglal. Ando berš' 1948 o ministeriumo pala andruni bući das avri, hod but Rom xoxaven e gažen, te sas von ando lageri, feri te avel e gaženge mila lendar. O ministeriumo das avri, hod Rom, kas naj Austrijake lila, te muken e Austrija taj te žantar penge ande aver thema. Kodole gindonca so linesas katar i Hitleroski ideologija, e gaže čačarde pe avri, tai phendine, ke e fašistura ingerde e Romen ande lagera feri anda kodo, ke čor sas taj nasula. E fašistura ingerenas e Romen taj e Sinton ande lagera sar "asocialne manuša". Von kerenas e mudarde manušengi doš aj na kodolengi, kon mudarenas.
Feri kodolen, kaj sas ande bare lagera (Dachau, Ravensbrück, Auschwitz ... ) taj ašile žuvinde, pinžarde ande te den le love, ke phangle sas, taj dine len "Opferrente". Butivar e Romenge musaj sas te len peske fiškarušes, te šaj avel le čačimo angla e raj. E lagera Lackenbach thaj Salzburg-Maxglan e gaže či line opre hod phanglimo sas. E raj maj but paćande kodole manušenge, kon sama lenas pe Rom ando lageri, sar kodolenge kon phangle sas.
Ando berš 1961 aba e gaže pinžarde ande, kodolenge so phangle sas ando Lackenbach vaj Salzburg-Maxglan, te poćinen lenge kodo, kaj linesas lendar e slobodija. Denas le 350.- šilingura p'ek šon, so phangle sas. Pale e avren, save sas phangle ande bare lagera, denas le 860.- šilingura p'ek šon so phangle sas.
Ando berš 1988 aba ande pinžarde e raj vi e phangle Romen, kon sas ando lageri Lackenbach vaj Salzburg-Maxglan, vorta kade sar vi e avren, kaj sas ande bare lagera. Pala kodo, tromajle vi von te roden love anda nasulimo so pecisajle, sar e aver. Pala o berš 1945 kerde e gaženge nasul gindura paj Rom, hod but Rom train garades. Sajek te si e Romen pengi romani šib taj pengi romani kultura, e gaže but vrama či pinžarenas le ande sar "Volksgruppe". Hat ande paluni vrama aba, vi ande Austrija kerdjile romane organisacije. Ando berš 1989 kerdjilas ando Oberwart e angluni romani organisacija. Pala kodo vi ando Beči "O Kulturverein Österreichischer Roma" (1991) thaj o Romano Centro (1991). Katar o berš 1990 si e Romen ando "Bundessozialamt" pala o Wien, Niederösterreich thaj Burgenland jekh than palaj informacija taj pala žutimo.
Ando berš 1993 e raj pinžarde ande e Romen, ke si vi von jek "Volksgruppe" ande Austrija. Kodolesa si e Romen čačimo, te lel pe sama pe lengi kultura, taj pe lengi šib taj te pinžaren la ande aj vi lovenca te žutij pe. Bezex-i, o "Volksgruppengesetz" či maladjol vorta pe Romengi sama, ke sas kerdo pe hrvatongi, slovenongi taj ungrongi sama. Desar ande pinžarde e Romen sar "Volksgruppe" ande Austrija, si vi len šanso te žan uni pasura mal angle taj lengo trajo t'avel maj lašo. (Lovarengi šib)
Von kerenas e mudarde manušengi doš aj na kodolengi, kon mudarenas.
Photo: Mozes F. Heinschink
ROMANO CENTRO Nr. 13, 06/1996
|
|
 |
ROMANO CENTRO
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
|
|
