|
<
zurück | Deutsch
AGRESIJA
kata o Univ.Prof.Dr. Leopold Rosenmayr
Jeg bêrš pala o xaimos le Řomengo ando Oberwart, kaj xasarde o trajo štare Řomengo, řuģisardăm le Univ.Prof.Dr. Leopold Rosenmayros te ramol amengê pala amaro źurnali. Vov ramol amenģe paj agresija thaj ankaladă vi jek knjiga pa kaća tematika ("Der Lebenskampf, Aggression und Versöhnung", Edition Atelier).
 E agresija šaj haćardol sar jek impulsivno modo thaj jek impolsivno reakcija, kaj sî laći vurma - vaj xancî, vaj maj but, voj univar vi pră but - ande genetikaći konstelacija le manušešći. Voj biandol, barŏl thaj sîkadŏl po socialno thaj kulturako aspekto. Anda kodă trobul svako ideologija thaj svako źeno, savo koristil simbolur, te dikhêl-pe konsekventno pala kodă, ko so kêrel thaj ko so aźutil paše. Važno sî te arakhên-pe êl źene, save bianen bilaśe politikakê ideje thaj te arakhên-pe vi lengê organizacije, te šaj sîgo thaj konsekventno te arakhas amaro them lendar. Pharo sî, te arakhêl-pe vorta e maladi granica pala kodă, sode agresija šaj akceptuil-pe thaj kana thaj kaj sî te aśavel-pe la agresijaći zor. Pala kodo trobul te roden-pe puterde jakhenca, thaj naučno goģasa čačikane droma, trobul te sićon-pe texnike traimaskê thaj paše pe ´k vrăma trobul te kêrel-pe čači, zurali kritika le društvosko. Ake le maj neve rezultate, pe save dăm, me, o Gerhard Majce, o Rudolf Bretschneider, taj o istintut Fessel + GfK ando bêrš 1995. Puślăm kata ´l 1000 źene:
- 80% kata ´l źene, savendar puślăm, malaven, kê ande Austrija buflili e agresija ande ´1 paluno deš bêrš.
- Le maj but źene dikhen-pe sar žtrve la agresijakê thaj či dikhen-pes korkořo agresivno. Numa xancî źene haćaren-pes korkoro agresivno.
- Kata´l konfliktur êl źuvlă haćaren maj but pharimos pe peste sar le mîrš. O than le źuvlăngo ando društvo pařuglol.
- Škola, źanglimos thaj o modo pe savi sama barărde tut ći dej, ćo dad, să kodă sî but važno, pe savi sama dikhêl o manuš le manušes, pe savi sama dikhêl o manuš le strêjines, te dikhêl o manuš le manušes dušmanicko haj le strêjines darasa vajkê na! Laśi škola, źanglímos, thaj haćarimos cînăren o stereotipo ande goģi le manušešći, te dikhêla le avêres numa dušmanicko thaj le strêjines numa darasa.
- But bikontrolime agresija, kaj kêrel jek manuš zor pe avreste, biandol kataj imitacija. Pe aver rig, êl śavořê šaj sićon kata´l purane tolerancija, texnike te maldŏ1 o čačimos ande´l konfliktur, thaj vi texnike, sar te ankalaven thaj kontrolišin pešći agresija pe laśi sama.
- O ciljo sićovimasko sî: "Amen sam vi amala thaj vi kontrahentur (protivnikur jek avreskê)" Źi aģes e škola našti anel ame po drom le duje aspektongo, ande jek vrăma.
- Kasavi do rigaći tolerancija rodel amendar te aśas puterdes pala pašîmos, aźutimos, kamimos thaj palaj simpatija thaj vi te sam gata te mothas: "Na!", kaj sî o than te phenas: "Na!".
Bezêx sî kê vi e destrukcija sî ande manušeste. Univar e destrukcija sî e manušeskê genetično sînadi kata pesko dad, kata pešći dej. Numa e destrukcija anklel tek atunč le manušestar, kana si e socialno thaj politično komponenta kasavi, te anklel.
E ideja, kê o mundarimos thaj o xaimos sî sar "jek nekazo, sar jek prikêzija ande manušeste", sî xoxavni thaj politično bimaladi (Sevilla Statement 1986; J. Klama 1988). Kana dikhas maj bufles le manuš, dikhas, kê či sošći neuro-psixologično sama naj ande amende, savi tradel amen, te das anglal bară zorasa thaj silasa (Goebel & Hinde 1988).
Simbolur, save aśen pala laśe, paćivale ciljur, šaj te ambolden-pe pe zor thaj po bilaśimos. Anda kodă sî važno te fuladŏ1 o paćamos, kaj sî les simbolično legitimacija, katar e zor thaj e sila. O puśimos, sar te trail o manuš la zorasa thaj save droma la śarimaskê kam arakhêl, aśel le manušeskê źi po gor le trajosko.
Le institucije (le khangêră, le škole, le familije) trobul te pařuven-pe pe kodá sama te arakhên droma sar te skêpin le manušes la zoratar, la agresijatar korkořo pestar thaj avêrestar.
Le manušešći socialno struktura sî kasavi kaj sî la maj but stratur (slojur). O manuš trail kadă, kê permanentno (stalno) sî ande leste jek pařuglimos "vi andral thaj vi avral". Odothar avel e reciprokno mutualno akcija, maškar e agresija protiv aver źene thaj protiv korkořo pes. Kon či kamel pes, či kam kamel či avêres - thaj kon či kamel avêres, či kam kamel či korkořo pes.
Ande tradicija le kristianenģi arakhas jek kuč koncepto jertimasko, kaj sî źi aģes aktualno. O manuš trobul te telărel maj anglal le jertimasa korkořo pestar. Kon dukhadă, kodo trobul te telărel maj anglal te jertil korkořo pes. Vorta ando bišto veko, kaj buflilo o mundarimos le narodongo, kaj buflilo o genocido thaj e doš bute manušenģi, kadići zurales sar č´ek data maj anglal, šaj te să ušoro ambol del-pe e doš le manušengi ande nevi agresija.
Te aśavel-pe e agresija, sî jek važno ciljo le manušesko, anda kodă vi le institucije (khangêri, škola, familija) trobun te paruven-pe.
Photo: R. Erich,
A. Fennesz
ROMANO CENTRO Nr. 12, 03/1996
|
|
 |
ROMANO CENTRO
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
|
|
