|
<
zurück | Deutsch
KREČUNO
katar i Ceija Stojka
Si kadaleske, so pheno tumenge, panžvardeš berš naćile. Muro dat, o Vakar, aba igerdesas les ando lageri. Ame samas korkori khere mura dejasa. Muri dej atunči inke terni romni sas, na? Taj vorta du ģes, avilas lake ek lil, hod muro dat mulas. No šaj gindin, kana i romni korkori šavorenca šovenca, hod sar žal a dejake.
But čori luma sas thaj avenas e svunti ģes. Taj andas muri dej varikatar ek cikno kopači khere. Ke phendas: "Vi kana tumaro dat xasajlas, v´atunči si te keras kade, sar khere te avelas, ande lesko gindo avilon kade, te uravas o kopači opre, o šukar kopači." Taj e šavora sa pekenas phaba, thaj akhora, makenas ando sumnakaj t´ando rup taj phaba šukares taj kacinas opre. Taj atunči inke cukrura, žanen, ando papiroši kade velunas taj šonas le po kopači opre. Aj mištoj, šukar sas. Igen, igen šukar kerģilas o kopači, o Ježuška, taj torģolas muri dej kote taj e šavora taj rovenas sa, na?
 Kodo ģes phendas muri dej amenge: "Aģes, pe kado ģes, či žas ando vejš taj či žas po drom te garaģuvas vaj ando parko." Ke rodenas ame e "SS", e "Nazi" e "Gestapo", thaj phendas muri dej: "Kodo ģes či žas kati, sa-jek-i so avla, avla, khere ašas." Vorta skirinasas 1942. Taj so pheno tumenge but, avral keći iv sas, ke i luma xasajvelas. Muri dej, so soro ģes birindas te rodel pe gava khetane, kaj gaže so drabardas soro ģes, andas peske khajnan khere, zevela, horezo, papina, raca, e gajži das la bari kuči čiken. Taj kerdas peske furčavo xabe. Kerdas šax, romane šax, kerdas i bokoli, kerdas furčavo laši zumi. Atunči kerdas kecavo svintinako xabe paj pujon.
No šaj gindin tumen, ame šavora sar xasas. Kadej folijas amenge tele paj šama, na. Taj katka e asva sas, ke o dat xasajlas. De v´atunči uģe, i dej sas paš´ ame taj xutilelas ame, taj dikhelas ande amare jakha, taj kade či darasas kade, ke sas ame ek zurali dej. Sas o Kali o Hansi i Mici, i Kati taj me, taj sas ma inke ek cigno phraloro, Ossi bušolas, kodo sas o maj falato.
Taj mišto žan kadaj šukar ģes, taj kezdin e šeja te ģilaben i Mici, i Kati, mure du phral. Sako ģilabel kade kadaj šukar ģila, svunti ģila, so si ande kadaja them sokaši, "Stille Nacht, Heilige Nacht", taj namcicka, na romanes. Ma faj ma, sićuvasa la vi romanes jokhar.
Taj so pheno tumenge? Muri dej kaj kalha si, ame šavora bešas sa pe phuv taj vorbinas taj asas taj bistras sogodi. Ecera kezdij o kopači te phabol. Kade phabol o kopači, hod birinas či pajesa, či khančesa, te lastele i langa pra les. Šaj gindin tumen, akana e cigne šavora, me taj muro cigno phral, sar rovasas anda kopači, muri dej pale kaj kalha torģolas taj dikhelas thaj phendas amenge: "Kado naj čačo, kecavo naj slobodo t´avel, o svunto Del naj mišto pre ame, či vorbij pre ame mišto, xolariko-i pre ame. Maj dikhena inke kado berš so resasa." Taj vi kadej sas, kodo berš igerde ame ando logeri taj kote ašilam taj kote mulas muro phraloro, o cigno. Aj samas atunči ando lageri kote, maj but sar eg berš ta´g dopaš. Kotar igerde mure phralen apal paj jeg rig, pe aver. E phena, vi kodola avre thane šinģile, taj me šinģilem, mura dejorasa ando Ravensbrück.
 Taj sas vorta 1944, skirijas o kalenda. Taj avile e SS andi baraka ande, ande kodo žungalo lageri, ka simas, taj phende sa e šavora so si, te aven te kiden pe khetane, ke aģes kerel lenge o raj anda lageri, keren lenge eg ģes "Weihnachten", krečuno. Taj vi kade sas, no samas inke, anda amari baraka sas panž, šov šavora. T´avilas ek "Aufseherin" pala ame taj ek "Stubenälteste", me simas atunči vorta dešujeke beršeski, taj igerde ame, dur katar amari dej, ande´g aver žungali baraka, taj kote sas kecavo sunto kopači opre urado, feri akhorenca taj phabajenca, taj pi mesala sas akhorengo kolako taj "Metwurst". Me gindinos atunči, ke šejori simas, taj sikli simas kheral "Knackwurst" anda Beči de ando Prajzo, ando "Deutschland" "Metwurst" phenen. No, taj dine ame kate "Metwurst" paše taj mamo, taj samas kate 50 šavora, de o lageri baro sas. Taj "Aufseher" taj SSura sa pala ame bešenas taj lenas aminti, hod so keras. De či xanas pe pre ame, feri asanas pra amende. Taj ame šavora, sako maladas kodi, jeg gindo, sar so samas sa: Sar igrasa variso a dejake, khere andi baraka? Kaj sako dikhlas, so kerel i aver taj pizdelas katka ande, ando brekh pizdelas ande, kućin mamo, ek kućin "Metwurst".
Taj avilas i gajži katar i "Nazi", katar i "SS" taj phendas a blokeltastinake, kutka, ke i "SS " murš so xale kote, mukle po tejari taj bezex-i te šuden les: "Za, an les e šavorenge!" Kote pale igen furčave sas aj maj furčave so xanas kodola, na? Lole phaba, pruni, šuke pruni, sogodi, me vi cukrura, čačo cukro, so či dikhlem aba trin berš. Taj andas amenge kodo, taj pizdam sa and´amaro kolin ande. Taj sas ma aba kebor per, sar khamni t´avilemas - e marnestar. Thaj daros, hod e tistura te dikhen thaj te len les mandar. De v´e avera šavora, sa kodo kerde. Taj atunči cipindas o tisto, kodo baro tisto anda kodo logeri Ravensbrück, ando Prajzo: "Ka kacave laše taj 'brav und ordentlich' sanas, hod či kerdan hiba taj či sanas melale, slobodo-j o kopači te nanģaren, te len tumenge akhora thaj phaba." Taj keći phaba sas, te na sas dosta, atunči phagasas avrake, hod sakona vorta kodo riso te perel thaj akhora vorta.
Pala kodo sas igen jeg baro, baro šil, šuko jegešo ģes, igerdas ame "Aufseherin" kade, samas katar i baraka, katar muri dej sar, eg lašo dopaš kilometera. Thaj fujadakosias avral thaj sas šil, ande kodi baraka pale kaj "SS" sas, taćimos sas, tato sas, fitime sas thaj avral akana igen šil sas. Thaj kade xutilasas amaro per, hod te na xasaras khanči thaj našasas a gajžasa. Thaj o jiv and´ amaro muj de sa jego sas, aj purnange samas. Lam ame ka muri dej, sako bujindas ka peski dej ande. Cipindas muri dej atunči: "Najis Devleske, o Ježuška lašo sas tumenca. Aminti las pre tume thaj barvalardas tume, keći so das tume, vi akhora, vi phaba. Na daran, akana maj dikhena, o Ježuska naj aba xolariko pre amende. Varisavo ģes vi skepinas ame anda kadi temnica."
Akak skirinas 1995, de vorta ame kade keras amare krečune, sar varikana e Rom so ikrenas i krečune avral pi mal, vaj kana sas ande penge vurdona, v´atunči mindig sas le kodo, so trobujas le. De aģes, aģes kenjen-i, ke aģes phenas slobodo luma-j, šaj anes tuke, šaj rodes tuke. Taj e šavora, meg si dosta šavora, si ame nipo, si dosta. Mande katka, ke me kiravav biš pira: šaxa, horejzura, dajfelese xabena, bokola, rejteški, sogodi, so trobuj paša kacaves taj sa me korkori. Jek piri si ma katka, ke tranda kili. Kote šuvav ande pandže khajnan, trine papinan, štar kebora "Stelzen". Atunči šingrav muri šax taj o xumer, sa me kerav, sako xumer e vastesa. O rom šoha či xalas andaj bolta xumer, boltako xumer šoha či xalas!
Po 24. kiravel i žuvli. But bući si khere, o rom žutij taj anel opre, so andas paj gava. Muro rom žal sako berš, sar po 23. kharel, po 24. anel sa khere mange: panžvardeše khajnan, racen, dopašene bales taj sa opre šindo, šukar, e buke külen, sogode, možinki, arne, sogode šaxa, sa. Taj si ma atunči po 24. si i bari bući, kaj si te grižíj e khajnan taj sogodi taj paše šuvav - phenas - lokes te kiron e šax. Atunči lav le taj igrav le avri, taj aver ģes kerav le gata. Atunči kerav e bokola, vi kodola - sa pe´g ģes kerav. E reteški mure šeja keren, kodola avre thane bešen thaj kodola aven e reteškenca thaj pekimasa. Atunči katka, ke avel o rom taj žutij o but zečigo te grižij, e paradočomi, e šax te šinel aj sogodi te grižij. Šoha či žutij ma, feri pe kodo baro ģes, atunči žutij. Taj si univar po panž, śov časura, te našav eg dopaš časo, te ertin, ka te pašluvav tele. Taj de tehara aba, pe šov pale opre sim, ke kodo-j atunči o baro ģes.
Atunči aven aba e cigne šeja anda foro, e unokini, kodola aba žutin te servirin katka ande, teara te grižin, te šon sogodi, "Besteck" len avri, so e bare ģesengo len avri, e bare teara len avri, so trobuj, e "Servietten", šon sa pe mesala. Taj me feri muri bući te kiravav, taj te kesentij e manušen, kana aven. No taj kodo-j amari voja taj kodo-j amari loš, kodo ģes kate ģilaben taj pijen. Taj mužika aj ģilenca, vojasa, bukurijasa, baxćasa, zorasa, taj sogodi, so si ando manuš, kote del pe kodo ģes, kana Ježuš ka kerģol!
Aj kodo si amari vorba: Kana avel varikon ande ka vudar, kodo si angluni vorba te phenen: o svunto krečuno "T´aven baxtale ande bute beršende! O svunto Ježuška bišavel tumenge but bax taj sastimo taj lesko dad taj leski dej, te mukenas les ande, ando kher." Atunči phenel o aver, o hazigazda: "De av ande taj phen maj dur." "Te resen baxćasa, zorasa maj lage modosa sar akana, po rup, po sumnakaj te baron, te phuron, maj šukar sar akana, inke maj barvale t´aven, inke maj but love, po brilanto te ģurin tumare romna. Feri šukarimo te avel tume ando trajo. Po berš pale eg murš šavo te kerģol ća šeja vaj će šaves." Kade si o šinaimo: "Co intrego nipo so si tu, phral, phena, sa so pinžares, ćo intrego nemzeto so si tu, t´aven baxtale. Slobodo-j ande ćo kher t´avas ande, Ježuškasa te keras leski voja?" "Slobodo-j, aven!" D´atunči kezdin aba, te ģilaben taj te phagen i bokoli, taj e šax taj e zuma žan taj e furčavi peke masa taj sogodi, sar so si. D´atunči inke anen ajandeko, sako avel taj anel kodo šukari: o jekh anel eg hordovo mol, o aver anel eg baro hordovo mol, jeg anel eg hordovo bera, o aver anel botel, kacave lungi glaži, o aver anel ink´eg maj bari glaža, savo-j o maj baro. Taj kodo-j o barimo te sikaven atunči, hod sar žanen te ģilaben. Kado si o baro krečuno, aj svunto krečunengo ģes khere ašon. Aver ģes, po 26., atunčí žas ka nipo.
Te resen o svunto krečuno baxćasa, zorasa, po rup, po sumnakaj te baron, te phuron. Po brilanto te ģurin tumare romna. Feri šukarimo te avel tume ando trajo!
Photo: Dragan Jevremović
Bild: Maria Ginova
ROMANO CENTRO Nr. 11, 12/1995
|
|
 |
ROMANO CENTRO
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
|
|
