|
<
zurück | Deutsch
ANDAR AMARO PURANO VREME
(Dešto kotor)
katar o Ilija Jovanović
An kava brojo aresas kav maj džungalo thaj maj bibaxtalo vreme pala e Roma. Svatura našti mothon sa o bilačhipe thaj sa e bibax e Romenģi an logora mudarimase, kana sasa e diktatura e fašistonenģi.
Već ando breš 1935 arakhas an e "Nürnberger Rassengesetze", sae sesa ikalde protiv e bibolde, zakonura protiv e Roma. Athoska naj sasa slobodno, te len-pe njamcura thaj Roma, godolese te ačhel o rat e njamconengo čisto. Džene sae živinas ando Njamco, te naj sasa lengo rat "njamcicko", sesa džene katar e dujto kategorija. Maj anglal e gadže ćerenas duj kategorij e Romendar: Roma, sae si lačhe thaj lengo rat naj xamime gadžikane ratesa, thaj Roma, sae si bilačhe thaj asocialno thaj lengo rat si xamime gadžikane ratesa. Kase sesa duj xamime ratese papura, godoles dićhenas "mešanco".
 An breš 1938 o Dr. Robert Ritter puterda piro instituto "Rassenhygienische und Bevölkerungsbiologische Forschungsstätte". Lese ćerelas pomoć e gadži Eva Justin. Voj džanela mišto e čhib e Sintonenģi thaj ćhelelas e Romenca jekh džungalo ćhelipe. O R. Ritter thaj e Eva Justin ćherde o "naučno fundamento", te šaj bičhalen e Romen po drom ando phanglipe thaj pala bućaće thaj mudarimase logora.
Sar jek maj manuškani bući dićhenas godola rasistijaće fašistura e sterilisacija, sai anelas but dukh thaj bibaxt vi e terne Romnjanģe. Po agor astarenas e Romen ando Njamco thaj inģarena len varkaj ando istoko.
Ando breš 1939 ramosardas jek autoro ande "Wohlfahrtswoche", te mudaren-pe sa e Roma, kaj von si jek "defektno elemento narodosko". Ande godova vreme le šerune fašistura još ni dije odluka te mudaren sa e Romen. Ali ando breš 1942 dije po gor: "Bibolde, Roma, rusura, ukrajnura ... te mudardon katar e bući." Ando 16. 2. 1942 o H. Himmler dija o "Auschwitz-Erlaß", kaj mothola, te mudardon sa e Evropaće Roma, sa-jekh te si von xamime ratese ili bixamime ratese (Rüdiger Vossen, "Zigeuner", 1983, UlIstein Sachbuch).
 Ando Auschwitz ćerdilo jek "Zigeunerlager". Ande angluni dopašin e brešesi 1943 sasa e uslovura godothe gajda naj but bilačhe. E familije tromajle te ačhen khetane, thaj tromajle te anen pesa pire buća. Ali kana pherdilo o logoro, e situacija e Romenģi ćerdili bilačhi. Jek biboldi sai sasa isto ando logoro: "Ni ande rat, e čhavrenģe naj sasa miro katar e bokh, katar e truš, katar o šil, katar e dukha. O rovipe e čhavrengo ašundilo sar jekh zurali bavlal an sasto bloko ... Rat - raćate ćidinisaljo o jecanje e čore čhavrengo tele thaj opre sar e valura e bare pajese, jekh dukhaći sinfonia bi agoresko. Te ačhilesas godola fašistura, sae ni dićhen e manušesi dukh, trin ģe an go čhavrengo bloko, but buća naćhena aver čhande ..."
Samo ando mudarimasko logoro Auschwitz-Birkenau inģarde 20.967 Romen. Gadići alava arakhas ramome ande lila, katar o logoro e Romengo. Gadala lila garade e robura e logorose. Cirka 2.000 Roma inģarde an aver logora. Maškar lende sasa vi amari Ceija Stojka. Cirka katar 1.700 Roma khanči ni džanas, godolese, so direktno sar aresle, trade len angasose komore.
Ando augusto 1944 ačhilesas 4.000 Roma. So ćerdilo lenca athoska pale te ašunas katar e Lucie Adelsberger: "Pala o paš časo avile vordona palal ka amaro logoro. O redo si pe amende. Kas kam len maj anglal? E Romen? E bibolde doktoren? Zorasa putren e vudara, e SS-ura den andre ... Len te ikalen. Pe zor ikalen e dženen katar e krevetura. Sar jek budžo inģaren len ... Amen ačhas thaj mora te dikhas so ćerdol. Duj, trin minutura palal, odova bloko si čučo. Athoska ćerel-pe kontrola pe svako kreveto. Rovljanca ispiden an dušekura, an svako čoško roden. O bloko phandadol, e SS-ura džan pire žrtvonenca. Aver ģe, o angluno augusto, o logoro e Romengo sasa nango."
O logoro Auschwitz si samo jek logoro anda but, pe karta dićhol gaći logora sesa. Nesae logora, sar Mauthausen, sesa tala lende maj cikne logora, sae naj pe karta. Gaći Roma mudardile po vreme e Hitlerosko, dži aģe ni džanas tačno. O brojo si katar 300.000 dži ka 600.000. So ćerdilo pe godova džungalo vreme ande Austrija, godova ka ramosaras an aver brojo.
Po agor astarenas e Romen thaj inģarena len varkaj ando istoko ...
Bild: Ceija Stoika
Karte: aus R. Vossen "Zigeuner", 1983
ROMANO CENTRO Nr. 11, 12/1995
|
|
 |
ROMANO CENTRO
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
|
|
