|
<
zurück | Deutsch
VREME (ŠOVTO KOTOR)
katar o Ilija Jovanović
Ando 13. Šelberšutnipe ćerenas e gağe e Romenca ande Evropa, pe razne načinura bući. Pe jek rig, lije e gağe ande zapadno thaj maškarutni Evropa, zoraja te asimirilin e Romen, thaj te ćeren Krisćanura lendar. Ande godova vreme mislisarde e gağe ande Evropa, kaj si godola metode maj lačhe, te ikljen e Romenca po agor. Katar aver rig, ćerenas e gağe ande istočno Evropa, but maj aver čhande bući.
 E Rumunijaće thema, e Valaxija thaj e Moldavija, lije te ćeren ande godova vreme e Hanseonenģe foronca thaj e istočnone rimskone carstvoja, lačhi trgovina. Godova sas odma pala krstaške ratura. Godola buća ande e Rumunijaće baro thagaripe. Fajma godolese lije e Roma te ğan katar e Grčka ande Valaxija thaj ande Moldavija. Godothe arakhle but bući thaj sesa kamle e themestar sar kovačura, bakračara, rojara thaj čurara. Kana e xoraxaja dije pe Rumunija, rumusajli e ekonomiaći situacija. E trgovina e xoraxane carstvoja avili ği kav meripe. E barvale raja thaj e manastirura poćinenas but bari poreza e xoraxane rajenģe. Godolese rodenas e Rumunijaće raja but maj bari poreza katar pire gağe. Gajda peli e Rumunijaći phuv ando čorope, laće raja ćerdile sluge e xoraxajenģe. Lenca ćerdile i e Roma robura e Rumunijaće themese.
E maj purane lila, ande sae motholas-pe andar o ropstvo e Romengo, ikljiste još ando 1382 breš. Ande lende ramola, sar jek rumunsko princo bićinel pire Romen jećhe manastirose. Pala e gazdura, šaj razlikuil pe trin robovske grupe:
1. Romane robura, saengo gazda sasa o princo ili o them
2. Romane robura, saengo gazda sesa e manastirura
3. Romane robura, saengo gazda sesa e bojara
E princose thaj e themese robura tromaje te ćeren pire buća thaj te phiren lenca pe gava thaj pe forura. Ali samo pe godola forura, sae sesa e princose. Kola aver robovske grupe ćerena but phuvjaći bući. Von ćerena i pire romane buća, samo kaj ni tromana te ğan te bićinen len. Lengo gazda tromaja te bićinel celo romani familija avere gazdase.
Samo e dozvolasa lenģe gazdastar tromaje e Roma te len pe. Lenģe sas zabranime, te len pe pire gazdasa ili e gağenca. Te avilo ği kaj gasaji bući, te jek gazda ili gağo lija jeće Romnja thaj te avile len čhavre, go dola čhavre pripadninas ande robovska grupa.
O poeto Michael Kogalniceanu ramosarda ando breš 1837:
Ande Jassy dikhlem pe forose droma, ande moro ternipe, manušen, sae sesa phangle pe va thaj pe prne. Varsave lendar inğarenas po šoro thaj pe kor, sastruni veriga. Von sesa ğungale mardine e bičosa, bokhale, nangé ando iv thaj ando zaledime paj čhudine, e thuvesa ği kav tasape mučime. Ande gasavo trajo trade e gağe e Romen te train. E gağe lağarde i e paćiv, saji sas maškar o Rom thaj e Romnji ... Niti e gağe, niti e khanģiri, niti e sudose gağe, sikavena manuškano haćaripe pala Roma ... "
Ni sa e gağe ćerena gajda ğungale e Romenca, varsave gağe lena e Romen sar posluga. Kana ğana e gağe varkaj, von dena e Romen e ćije e ćherese. E robonen, sae phirena i sae ni phirena, sas različite uslovura traimase. Von moraje te len lenģe gazdaso paćape i lesi čhib. Gajda but Roma bistarde piri čhib, thaj lije te fuladon ande but grupe. E gağe dikhle sa e Romen sar maj teluni socialno grupa. Ği ando aģesuno ģes, e gağe akharen e Romen "Cigani" ili "Robovi".
Sa maj but poetura thaj socialne reformatura kritikuisarde gasavo gindo. An Valaxija mekla maj-anglal o princo Alexander Ghika ando breš 1837, pire Romen ande sloboda. Jek po jek, mekle i aver gazdura pire Romen ande sloboda. Sa o ropstvo čhinde ande Valaxija ando breš 1856.
Ande jevkharate moraje 200.000 Roma te roden pese aver than bešimase. Gajda teljarda o dujto baro phiripe e Romengo po them. Maj dur ka-mothas tumenģe ande aver brojo amare lilesko.
Sa o ropstvo e Romengo ande Valaxija (Rumunija) čhinģilo tek ando breš 1856. Pale teljarde e Roma po baro drom...
Photo: Horvath M. Judit
ROMANO CENTRO Nr. 07, 12/1994
|
|
 |
ROMANO CENTRO
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
|
|
