|
<
zurück | Deutsch
RASIZMO
katar o Vaclav Havel
O rasizmo sî akana jek baro haj pharo problemo vi ande sasti lŭmja, vi ande amaro them. Xal ma o baro nêkazo, kana lav ek vjaśta anda le novine vaj anda le lila pa o rasizmo haj paj dušmanja karing le strêjini manuš. Me gîndiv, kê o koreno kadala bućako sî ande situacija, savi kêrdili ande aģesutni lŭma, kaj ek manuš haćarel pes but korkořo. Kado sî o maj-baro bajo ande amari akanutni civilizacija. Manuš rodel êl droma, kaj te avel les o trajo maj-sigurno. Manuš akana naj pră tang phanglo varêsave thanesa, naj angla leste jek baro autoriteto, karing saveste vov bi cîrdelas, te bi arakhêl peskê maj-bari sigurnost. Maj-but korkořîmos sî le manušên ande´l barê forur. Von sa maj-but roden le droma, kaj te haćarên pes maj-sigurna, maj branime. Sî vi kadă, kê nešte manuš xatam arakhên e sigurnost, kana ćiden-pe ande´k gomila, ande´k hergelija. Kê o źeno sa-jek kamel te avel ande jek kumpanija, ande savi sî, naprimer, pešći śib, peskê adetur, haj kadalasă, leski kumpanija razlikuil-pe katar aver kumpanije. Saj te mothas, kê naj vojniko o źeno, savo phandel-pe jekha kumpanijasa numa anda koģa, kê ande late sî leska śibakê manuš vaj le manuš, kaj sî le len kasavi morći, sar vi lešći. Sa kaģa bući sî o somno le bizuralimasko manušêskê-rêsko.
 Len sama - još nas kaģa, te pêrel marimasa pe Řomende "xale šêrêsko" (Skinhead), kana, sî vov korkořo. Von sî vojnič angla le Řom, kana sî but źene, kana sî phangle ande jek hergelija (čoporo). Me mišto źanav kodă, sî ma man iskustvo anda kuća vrăma, kana simas pe řobija (ande temnica) haj dikhlem, kê zurale têrne řobur marênas le phure, bizurale vaj nasvale řobon. Sa kadala nasulimata numa kêrenas ando čoporo, ande hergelija. Ek data dem muj rigate le řobonengê vajdas taj lem te kêrav svato lesa maškar le štar jakha. Phendem leskê: "Tu, kana marês slabone, bizurale źenes, kames atunč te sîkaves le themes ći zor, kames te haćarês-tu zuralo, numa soste atunč des muj vi le avren te aźutin tu?" Kana kadă davas duma le manušênca, să haćarenas ma man. Kana varêkon anda lende sas korkořo, atunč daštivas te dav duma lesa malades.
Gîndiv, kê haćarav o mexanizmo kakale bajosko. Amen musaj te maras-amen pro-tiv leste. Sa koģa sî amaro baro zadatko. Kako zadatko sî na numa le źenengê, save kêrên zakonur, makar kê sî le len ek baro prostoro palaj bući. Me gîndiv, kê trobul te maras-amen protiv kasave źenende, kaj li pin po zîdo le birtosko vaj kupatilosko le lila, kê o źeno anda kako vaj kuko narodo či tromal te thol pesko punřo andrê. Kasave buća anda jek trobul te aven zabranime, haj le źene, save kêrên kadă, trobul anda jek te poćinen 50.000 korune globa. Amen šaj arakhas vi ande aģesutne zakonur kasave paragrafur, kaj aźutin amen ande kaģa bući.
But važno sî te phenas le manušengê, kê vunivar von korkořo spiden pes ande bibaxt. Karing ingêrên manušên êl xoxamne droma, dikhas amen: sî angla amende jek bilaśo primero andaj Bosna. Trobul vi te maras-amen kontra kriminaliteto (čorimos). Trobul svako čorimasko bajo, svako kasavo slučajo te avel individuelno (korkořo pesa) analizirime. Khonik te na tromal te avel maj-učo katar o zakono, či jek kumpanija le manušenģi či tromal korkořo te sudil, te krisinil bi zakonosko.
E historija sîkavel amengê, kê o antisemitizmo (e dušmanija karing le jevrejur) sî les 1000 bêršenģi tradicija. E goģi le manušenģi sa rodel le źenes, savo bi avelas sar ek śavořo, kaj svako, kon kamel, šaj marel les vaj te del les dab. Pe kasave "śavořêste" thol o them sa peskê dukha, sa peskê bajur.
O them vunivar či kamel te haćarel pešći doš, numa rodel e doš ande avrêste, kê atunč o them šaj mothol: "Eta, arakhlam kon sî doš!" Ke atunč o them vi mothol, kê marêl-pe palaj laśi bući.
Naj kasavo than ande sasti lŭma, kaj bi le manuš avenas sar anģelur. Numa sî vi le phuvă, kaj pa e sistematicko bući, pa o sistematicko sîćarimos kasave bajur, kasave bibaxća sî but ograničime haj retka. Još sî amen e zor pe kaģa bući.
Václav Havel
O presedniko la Čexickona Republikako
Amen řuģisardăm le presednikos Václav Havelos te ramol ande amaro lil "Romano Centro" jek članko. Vov tradă pesko teksto, kaj sas mothodino ande čexicko radioemisija "O časo le presednikosko" ando ģes 2.10.1994. E tema la emisijaći sas "Rasističko dušmanija".
Photo: Tomki Nemec
ROMANO CENTRO Nr. 07, 12/1994
|
|
 |
ROMANO CENTRO
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
|
|
