|
<
zurück | Deutsch
PAJ "RROMANI KHETANI CHIB"
Lev N. Čerenkov, Mozes F. Heinschink
 l.) Maj-anglal, trubul te hatăras só ame kamas te arêsas. Pa amaro gîndo, o majbaro cilŏ sa kadala śibakê akcijako sî kodă, kê te na xasarên, te na našaven êl Řom peska kulturako manģin, savo realizuil-pe ande źuvindi řomaji śib, ande (źi akana) źuvinde řomane dialektură.
2) Andaj pràktika hatărdilo, kê "rromani khetani ćhib" sî strêino le bute Řomengê (p.ex. ande Řusîja). Čačes, pa jek rig, êl Řom hatărên, kê kată sî ´k falo řomaji śib, numa pa kaver rig von dikhên, kê kadă śib naj lengi. Kana le cîgne śavořê angluji data aven te sîtŏn ande škàla, atunči angla lende putêrdŏn but neve reàliji le trajoskê, thaj le śavořê trubun te hatărên le peska dakê śibakê aźutimasa.
3.) Ame gîndisaras, kê e idèja te kêrêl-pe jek śib la antregonă lumăkê Řomengi sî jek xoxaji idèja katar o princìpo. Akanutni řomaji śib sî jek ćidimos êl řomane dialektongo. Svako řomano dialèkto sî produkto (rezultàto) katar e interàkcija le řomane (indickone) elementongi, pa jek rig, haj le konkretnone gaźikane śibengê elementongi pa kaver rig. Bi gaźikane śibengê elementongo (interferencijako) le řomane dialèktură naštin te ekzistin - sar naštil te ekzistil e řomaji tradicionàlno kultura bi gaźikaja kulturakê elementongo. La konkretnonă gaźikaja nacijakê kulturàlna elementură ande konkretnonă řomaja grupaki kultùra (haj vi e śib) khêtane le purane řomane (indickone) substratosa služin la autoidentifikacijakê ande svako grupa le Řomengi. Khanikas naj zor (či e troma) te phagêl kadă situacija.
4.) Ame gîndisaras, kê vi ande klasifikàcija le řomane dialektongi ande Euròpa, kaj kèrdăs la o Marcel, pašlŏl êk xoxano princìpo, savo aśel dur katar e reàlno situàcija ande řomaji dialektològija. Ande śib e řomaji (sar o ćidimos le źuvinde řomane dialektongo) naj či "maj-opjune", či "maj-têlune" dialèktură. Sî ande late făl de făl de droma la śibakê ekspresijakê. Naj bàjo kê polăcicka thaj řusîcka Řom line slavicko verbàlno prefiksàcija. Von sa jek aśen řomane dialektură, jek integràlno pàrtă la řomaja śibakê.
5.) Sî źanglo, kê savořê řomane dialèktură ande Euròpa sî phangle ande barê dialektàlna grùpi. E diferencija maškar êl dialèktură (andrê) ande svako kasavi grùpa naj bari, naj či principalno. Pa amaro gîndo, ande Euròpa šaj kêrên-pe panź (šov) hramomaskê variàntură la źuvindă řomaja śibakê (kasavi situàcija sî vi ande vùni aver śiba la Europakê haj la lumăkê).
6.) Šaj te kêrêl-pe vi kadă: êk vrămă le Řom (êl śavořê vaj le pherde bêršêngê manuš) te sîtŏn pehka daki řomaji śib ando hramomomasko variàto, haj pala kodă te sîtŏn vi e śib avrê řomengi. Źanas andaj pràktika, kê butźene anda le Řom kamen maj-mišto te źanen e śib kavrê Řomengi.
7.) O trito eventuàlno drom: te funcionil ande internacionàlno řomaji korespondèncija haj ande aver pràktika le hramomaski jek řomano dialèkto, kaj sî so-majbut buhlărdo ande ´1 thema la lumăke. Kasavendar sî o kêldêraricko-lovaricko dialèkto cînone lokalnone variacijenca. Kado dialèkto sî laśe hatriămasko vi le kavrê vlaxickone Řomengê. Ande maj-but thema la lumăkê trajin le Řom, kaj źanen kată śib.
8.) Po agor kamas te mothas: dukhal amen, numa pa amaro gîndo kadă "rromani khetani čhib" sî o prodùkto la butăko, kaj sî la baro laśo teoreticko linguisticko fùndo, numa korkořo śib aśel desă dur katar o reàlno trajo la řomaja śibako, kataj reàlno linguisticko situàcija ande cigênija la lumăki.
Vuni aver gîndură
l.) E alfabèta le Marceloski generalnones sî laśi, numa naj les konsekvencija, kana hramol êl sêmnura, "q", "ø", "ç". Sî lesko čačimos - o sêmno "q" šaj garavel ande peste but foneticka variàntură. Numa sostar kako sêmno hramol-pe feri ande deklinàcija? Pàte či mothon le Řom vi ande ´l aver thana "ćerav/tĕrav/cerav" etc.? Atunči trubusardinosas te hramol-pe vi "qerav"? (vi "qher", "qhelav"?) Sa kodă šaj mothas vi pa o sêmno "Ç". Sostar numaj ande deklinàcija? Pàte naj ande řomane dialektură "hom", "havo", "har"? Ando semno "ø" sî aver princìpo - kodă naj čisoski variàcija le dialektongi! Ande sa dialektură sî sa kadă: "leste-lende", "lestar-lendar". Sar dikhlăm, le sêmnură "q", "ø", "ç" haznin-pe numa ande ´l deklinacijakê formi - e bući, kaj či maj ašunģili ande linguisticko praktika. Sar hatărdăm, kadă sî prakticko transkripcija, prakticko alfabeta. Te sî kadă, atunči anklel e bući, kê le manuš, kaj avile te sîtŏn, maj-anglal musaj te źanen, te hatărên o analiticko xaraktero la řomaja deklinacijako - musaj te avel êl manusên, kaj avile te sîtŏn, o źanglimos ande linguistika, kaš te hatărên kako kòdo. Sar sî źanglo, ande prakticko transkripcija so-maj-laśo sî o princìpo: svako fonema, svako hàngo, trubul te avel les numa ek sêmno, ek betêvo (litera). Paj aver rig, andaj praktika źanas, kê ´l sêmnură ă, ĕ, ĭ, ŏ, ŭ, vi le barê, vi le śavořê sitŏn detêt vušoro.
2) Paj morfològija. Generlnones, le morfèmi hatărdŏn mišto. Numa: dičol, kê ande morfològija sî orientàcija pe ´1 balkanicka dialektură: le formi "sinŏm", "sijum", futùro "ka" + verbo etc. Kusă bi hatărimaski le maj-bute Řomengê sî o imperfèkto: "kerav sas", "keres sas" etc. Sî čačimos, kê e etimologija le imperfektoski sî vorta kasavi, haj ande nešte řomane dialèktură po Balkàno o imperfèkto kêrêl-pe vòrta pe kasavo mòdo. Numa kadă sî maj-but teòrija! te las kasavo princìpo, atunči trubul te thas les vi ande aver thana la šibakê (p.ex. "kerdo ihom", "kerdo ihas"). Ande maj-but řomane dialektură la lumăkê o imperfekto sî "keravas", "keresas". Aver bući: čitromal-pe te bîstêrdŏl, kê ande dopaš řomane dialektongi ande lumă o futuro organizuil-pe p ´aver modo: "kerava", "keresa" etc.
3.) Paj leksika. O Marcel thodăs but zor te ćidel so-maj-but vuži řomaji leksika anda făl de făl de dialektură. O princìpo generalnones sî laśo, numa musaj te mothas, kê vunivar vi pe kado drom šaj maladŏn bihatărimata: p.ex., ka o Marcel "agoràl" - finally = ande źuvindi řomaji śib (Izmir, Bassarabija, Krim) "agoràl" - around; ka o Marcel "agorè" - at the end, in the end = ande źuvindi řomaji śib (sa kothe) "agorè" - outside, at the side; etc., etc. Musaj le Řom de nevo te sîtŏn peska daki śib? Či mothas pa "nevi leksika"! Naštil-pe te hatărdŏl, sostar ande "maškarthemutni" śib sî kadići but arabicka (semiticka) vorbi: hakaj, misal, vakt etc. Sî o ´vakt´ maj-laśo, sar ´vrămă, vrama´ (à propos, vi xoraxane jerlides ande Sofija akana phenen ´vreme´?) Če principo pašlŏl ande kado alomos êl neve vorbengo?
"E śib sî amari domovina, amaro biando them", kadala svatur ašundăm kol ģes katar o Rajko Djurić. Amen kamas te arakhas la, sar kaj sićilăm la amare dadendar, haj kamas te haćaras jek-avres, vi pêrdal e bar.
Photo: Horvath M. Judit
ROMANO CENTRO Nr. 05, 06/1994
|
|
 |
ROMANO CENTRO
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
|
|
