|
<
zurück | Deutsch
LE ŘOM ANDE L'AVER THEMA: RUMUNIJA
katar i Renata Erich
Sar so mothodăm maj-anglal, pale kam das jek maj-bufli informacija pa trajo le ŕomengo ande aver thema. Kaća data kamas te ramos paj Rumunija. Ande Rumunija trajin maj-but ŕom, sar ande aver phuvă. E situacija le ŕomenği othe desă bilaśi but le ŕom trajin nasules.
 Ando oktombro kakale bêršêsko e Amnesty International tradă baro protesto le prezidentoskê la Rumunijakê, kê le raj ando gav Hadareni (Transilvanija) či kêrde peśći bući, sar kaj trobul. Ande kodo gav êl gaźe mundarde trine ŕomen haj harade 17 ŕomane khêra. Maj-but de 170 ŕom mora sas te našên haj te mekên peskê khêra. Xale-pe oxto gaźe duje ŕomenca, haj jekhê romes phusade bară furkasa (vilasa khaseśći), thaj pharês ŕênisarde jekhê ŕomes 22-beršêngo. Ande koğa ćingar xajisajlo vi jek gaźo. Pala koğa ćidinisajle štar źi ka panź šêla gaźe haj dine jag o kher, kaj našle sas le duj ŕom. Atunč avile 45 šîngale ande kodo gav, astarde le duje ŕomen, kaj zumande te našên kataj jag, haj phangle le ande ´l lancur (lisice). Êl gaźe astarde le duje ŕomen haj mundarde le len. Êl śîngale dikhênas sa kodo mundarimos, kaj sas, haj ći line ande peskê vast khanči čiti kamle te haminpe. Jekhê ŕomes, le gaźe phabarde les ande jag. Pala koğa êl gaźe dine jag maj 13 khêra le ŕomengê, save či hamisajle ande koğa čingar, haj harade maj štar ŕoma khêra. Palal 45 minutur avile le gaźe, kaj lenği bući sî te mundarên e jag. Apal êl gaźe le gaveskê haj le śîngale aśade le thaj či mekle te mundarên e jag, sa źi kaj či phabon le khêra. Le čorê ŕom našle thaj garadile kon sar źanglă te skêpin pesko trajo. But ŕom źi ağes či troman te bolden-pe ande pesko gav. Êl aver ŕom trajin phandades, sar le maśe ande kutija, haj darasa bešên ande peskê khêra, kaj či phabule.
De kata berš 1990 maj-but de biš kasave bajur pharărde o trajo le ŕomengo ande Rumunija. Vunivar le gaźe marênas o zvono la khangêrăko te ćiden le themes po lovo le ŕomengo, sar maj-anglal ćidenas le manušen po lovo le šošojengo.
Le anglune pogromur le ŕomengê pîtêrde le jakha bute manušêngê ande lumă. Ando gav Kogalniceanu kêrde ŕomane khêra, save sas harade, vi le aźutimasa katar o "Zentralrat der deutschen Sinti und Roma" (anda Nămco). Numa e kris ande Rumunija, naj la volă čiti but roden êl gaźen, save sî doš. Feri le ŕomen pe sîğar astarên haj anda 'k data den le pe kris. Koğa vi 'l gaźe haćarde, kê e kris sî but kovli, kana sî o puśimos anda 'l gaźe haj von să maj-but zurăvon thaj phirên te xajin le ŕomen vaj te den le drom. Čačimasa dićol, kê le ŕomengê vi problemur ande Rumunija barê thaj pharê-le. Ande historija la Rumunijaći o trajo le ŕomengo sas maj-pharo, sar o trajo le gaźengo.
Ande vrăma austro-ungarsko le ŕom la Transilvanijakê trajinas aver făl. Sas le slobodo te kêrên peskê vasteśći puraji bući, kon so źanglă, haj inkêrênas zurales peśći kultura haj ŕomaji tradicija. Ande vrăma kataj ampêrêcîja Marija Terezija le raj sîlasa lenas śavoŕên kata 'l ŕom haj denas le ka 'l gaźe, von te barărên le pe sama gaźikaji. Ando istoko la Rumunijako haj ande Vlaško phuv êl ŕom sas ŕobur le gaźengê, sar kaśći baxt zavisîlas kata lengo gazda, če făl manuš sas vov. Źi ando, bêrš 1856 sas êl ŕom ŕobur le gaźengê, palal dine le slobodija. Atunč le ŕom pe sîğar či źangle, sostar haj sar te trajin, te pravarğon haj telărde te zumaven peśći baxt ande aver thema. Źi 1930-ta bêrš le ŕom ande Rumunija kêrde ŕomaja organizacije, line te ćiden-pe ande 'l sindikatur, kêrde but ŕomane lila haj knjige.
Kadala buća, kaj ŕom la Rumunijakê line te kêrên, aśadile anda 'k data. Sar bijandilo o fašizmo, atunč avilo pe šîgar e bibaxt haj xajimos le ŕomengo. Maj-but de 30.000 ŕom xajisajle ande 'l logoră ande Transnistrija. Khonik či dă, či sosko aźutimos kukolengê, kaj aśile źuvinde. Ź' ağes khanikas naj volja te del duma pa kodo xajimos, savo sas le ŕomenca pe koğa vrăma. Katar o bêrš 1945 le lole diktatoră dine xatam le ŕomen să, so dine vi le gaźen. Numa čačimasa le rajengo ciljo sas jek: te kêrên, anda le ŕom te aven gaźe. Êl raj dine jag le ŕomengo takumo - êl cêri thaj le vurdona, haj thode le ŕomen ande '1 khêra (stanur), dine le sa kasave buća, kaj nas pe ŕomaji sama. So anklisto kata sa koğa? Le gaźe či računinas le ŕomen sar ek narodo, numa dikhênas le ŕomen sar jek socialno problemo.
But ŕom dine zor pala o berš 1989 te formirin ek maj-laši Rumunija. But ŕom aźutisarde te buflărên e slobodija ande Rumunija. Numa khonik či phendă lengê najis. Kana pîtêrdile 'l bară, êl ŕom sas anglune te nakhên ande 'l aver phuvă. Von ćinenas othe svako făl buća, anenas le ande Rumunija thaj bićinenas le gaźengê. Le gaźe volăsa ćinenas le kata le ŕom, numa palal line te akušen le ŕomen, te xan-pe lenca, sostar švercuin, thaj line te gonin le, kê gîndin, kê le ŕom kêrên love bi ćinosko. Sa le gaźengê so ći gêlo pala vast, ankalaven e xoli pe 'l ŕom źi ağes, thaj anda koğa le ŕom sî anglune, kaj xasarên peskê buća. Anda cîni doš le ŕomenği, êl gaźe phirên te den jag sa le ŕomengê khêra - vi ku kolengê, kaj paćivales trajin. El raj bolden pesko šoro rigate thaj či kamen te dikhên le ŕomengê bajur.
Vuni ŕom gêle-tar ando Nămco te zumaven othe peśći baxt haj te kêrên khak lov. O Nămco śinadă barê love le rangê ande Rumunija, te bi boldelas le ŕom să palpale. Anda le love, kaj o Nămco poćindă po anav le ŕomengo, sa aśile ande le rangê vast - êl ŕom či jek grošo či dikhle.
Po angluno than le ŕom trobul te aven len sîkade profesoră, t'avel o aźutimos vi le ŕomane śavoŕêngê, sar kaj sî koğa vi le rakloŕêngê. Le 2.000.000 ŕomêngê ande Rumunija trubul le amaro phralikano aźutimos. Trubul te kêras, te haćarên le rumunicka ŕom, kê sam lenca solidarma.
"Vorta akana haćarav ma phuri, pră phuri. Vunivar gîndiv, kê či traisardem šukar, čiti prinźandem o šukarimos le trajosko. Či jeg data či simas ando kino, čiti ando disko, kaj sî katka ..." (Katar jek ŕomni 23 bêršenği, katar e knjiga: "Die Roma. Hoffen auf ein Leben ohne Angst" RoRoRo Taschenbuch 13070.)
Photos: Renata Erich, Paul Meissner
ROMANO CENTRO Nr. 03, 12/1993
|
|
 |
ROMANO CENTRO
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
|
|
