|
<
zurück | Deutsch
LE ŘOM ANDE L'AVER THEMA: SLOVAKIJA
katar i Renata Erich
Ande amaro paluno lil "ROMANO CENTRO" mothodăm ke kam das maj bufli informacija, ande svako brojo pa jekh them. Ande kako lil kamas te ramos maj bufles paj Slovakija, anda kodja, ke naj de mult, desar vazdinisajle bare pušimata thaj bare bajur pa l' rom.
Ando majo kakale bêršesko akhardăm o Romano theatro "ROMATHAN" ando Beči. O theatro sikhadă: "THAN PERDAL O ROMA" ando Interkulttheater. Kako theatro puterdilo 1992 aźutimasa katar le raj la Slovakijake. E direktotica sî e Anna Koptova. Lenği bući, ğila thaj khelimata, plaćaja să le źenengê, save ašunde thaj dikhle.
Ilestar kamas le theatroske "ROMATHAN" te telărel pesko drom maj angle, te sikhavel vi romengê vi gažengê e kultura romaji, pe laśi sama! Să lengê źenengê kamas but bax, sastimos thaj volja laśi, pe sama e romaji!
 Vi but bilaśi văšta areslă amen katar e Slovakija. Ando juli ašundăm, ke ando Slovakijako foro "Spisske Pohradie", dine sas kasavo zakono, kê el rom thaj aver nasul manuš nas slobodno te anklen ando foro i răte. Musaj sas te aśen khere. No najis Devleske, jek kurko palal, o parlamento la Slovakijako khoslă kodo zakono, kê but protestur tradine sas anda l' thema. Numa pale aśilo bilaśo gîndo le gaźen anda l' rom. Pe bibax e situjacija el romenği ande Slovakija avili inke maj nasul. Ando 3.9.1993 o presedniko la Slovakijako Mečiar, mothodă puterdes ando Spis, kê el rom sî jek narodo, kaj našti te arakhel socijalno o malado drom, aj e goği el romenği aśili but palpale. Vov kamel te xarnărel o socijalno aźutimos le romengê. So trobul te del pe el romengê aźutimos, kamel te mukel ande l' vast el gaźengê pa l' opštine. O Romani Rose, o Simon Wiesenthal thaj vi o ROMANO CENTRO tradă baro protesto.
Maj anglal el gaźe la Slovakijake trajinas paćasa thaj mirosa le romenca and ekh than. Ande vrăma le Hitlerošći le rom sas tradine ande l' logoră thaj musaj sas te keren bući zorasa. Ande vrăma le komunistonenği el rom, sas i maj dur telal punre le gažengê. Von nas priznaime sar grupa ethnikaki. No pale svako rom, šaj arakhelas peske bući sar vi o gaźo. Ande kuća vrăma vi vuni rom sićonas bare škole. But rom gele sas katar e Slovakija ando Čexo thaj othe kerenas bući. El romnjangê denas love palaj sterilisacija. Xoxağonas but romnja, kê denas le love, te kerel pe lenge jekh operacija, te na aśen phară. Le romnja či gîndisarde kê sasto trajo či kam avel le śave, anda kodja kê či źangle. Kodja el gaźengê but mišto sas, te na buflol o brojo le romengo. Sa kakala bilaśe vrăme el rom varesar nakhenas.
Sode źene rom trajin ağes ande Slovakija, vorta khonik či źanel, numa źanel pe, ke le rom, sî maj but sar 10% katar le gaźe. Gîndil pe, kê o brojo le romengo sî 300.000 - 500.000. Katar o bêrš 1991 o statuso le romengo avel sar jek nacijonalo manjina. Ağes maj but sar 10% katar le gaźe aśile bi bućako. E situjacija le romenği inke maj bilaśi sî: Kata l' štar źene rom, trin źene sî bi bućako.
 O Ernesto, jek rom anda Banska Bystrica, 27 bêršengo, maj but bêrš kerelas bući ande firma ZTS. Kana nas le maj but bući ande fabrika, maj anglal les dine les drom: "Č' eg data č' aśilem khere paj bući: Paćivales keravas muri bući. Kana sas e vrăma te meken pe vuni źene andaj bući, maj angle sas le rom!" Kako primero sî numa jek anda l' maj but. Naj čuda kaj el rom či paćan ande l' gaźe. Akana te xasarela jek rom pešći bući, naj les maj but šansa te arakhel aver bući. But rom trajin numa katar o socijalno aźutimos thaj el śavavorenği poćin. Anda kaća poćin xoljavon but gaźe´, kê čačimasa, bêrš-bêršestar vi el gaźge să maj phares trajin. O Mećiar, o presedniko la Slovakijako, les sî les gîndo, te fularel o socijalno aźutimos le romengê. Kana jekhe romes naj les či jek šansa bućakê, ćiti šansa aźiutimaskê, atunč ušoro šaj xasarel e volja po trajo haj del pe ando baro pimos. El rom te kerde kak doš, e kris anel lengê but maj bari kazna numa le gaźen.
Ando istoko la Slovakijako, el khera le romengê si pră cîne thaj pe but thana bi pajesko thaj bi strujako. Zumade te laśaren kakala bajur, numa nas kodja vorta pe romaji sama. Maj mišto sas, kana el rom korkoro organuisarde jek projekto. O Geiza Orlet katar i Košice katar i Romska OBICIANSKA INICIATIVA puterdă eg firma "STAVRON" haj lă numa romen. Le rom korkoro peske vazdenas el khera. Vunivar malağon laśe ideje pe romaji sama, numa o bajo sî ke naj love. Ando bêrš 1991 maj but romane organisacije thaj romane partije puterdile thaj line aźutimos katar le gaźe. ži akana ande Slovakija anklen panź romane lila (novine). Jeg data kurkestar sî 20 minutur pe televizija romano programo. Vi o lokalno programo ando Prešov del informacija pe romaji śib. Ando nacijonalno birovo sî jek romni. Lako anav si Klara Orgovanova. O ROMANO CENTRO kamel lakê thaj laka familjake but zor thaj sastipe. Te del o Del, te šaj aźutil sa maj but le romengê, pe kaća bilaśi vrăma.
Lem te xav ma le gaźasa. Phendem lake, kê ći dav, te keren mangê operacija pala varesave love. Phendem, kê le love či interesuin man. . . Von Xoxaven le romnjan lovenca, palaj sterili satija." Katar "Die Roma - Hoffen auf ein Leben ohne Angst " RoRoRo Taschenbuch. O in terview dja jek romni 25 bêršengi, katar o Košice, Slovakia
Photos: Renata Erich, Josef Koudelka
ROMANO CENTRO Nr. 02, 06/1993
|
|
 |
ROMANO CENTRO
2001
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
|
|
